|
Poslije
propasti Prvog srpskog ustanka, srpski narod se našao u
gorem položaju. Turci su nastavljali sa ubijanjem ljudi,
paljenjem sela, maltretiranjem... Mnoge srpske porodice
su pobjegle preko granice u Srem i Banat.
U Beogradu je obnovljena vlast
Sulejman Skopljak-paše. Proglašena je amnestija za sve
srpske ustanike; u tom smislu je izvršena agitacija i u
Srbiji i među
izbjeglicama da se vrate iz Austrije natrag u Srbiju.
Zajedno sa narodom kome su stajali na čelu, Turcima su
se predali neke vojvode i knezovi iz Prvog srpskog
ustanka: arhimandrit Gligorije Radoičić, Miloš
Obrenović, Lazar Mutap, Arsenije Loma, Milić Drinčić,
Pavle Pljakić, i Stanoje Glavaš "sa svojom družinom"...
Međutim, amnestija nije bila sprovedena - početak turske
vlasti sa Sulejman Skopljak-pašom je obilježen terorom,
nasilnim skupljanjem oružja, uvođenjem kuluka za opravku
gradova i puteva, surovim utjerivanjem nameta u
feudalnih obaveza.
Ovakva situacija je izazvala ponovno pojavljivanje
hajduka, koji su i dalje održavali ratno stanje u
zemlji. U Srbiji su da velikim interesovanjem praćeni
međunarodni događaji, pogotovo poslije vojnog uspjeha
Rusije protiv Napoleona. Prota Mateja Nenadović je
uputio molbu ruskom caru Aleksandru da se Srbija pripoji
Rusiji ili da dobije položaj kakve su imale Moldavija i
Vlaška pod ruskim portektoratom.
Došlo je ponovo do susreta knezova koji su dobili onakvu
ulogu koju su imali uoči prethodnog ustanka. Pomoću
prote Mateje srpski knezovi su uputili molbe za pomoć
Austriji, Rusiji i ostalim evropskim silama koje su
učestvovale na Bečkom kongresu.
Odnosi između Porte i Srba su se još više zaoštrili.
Uprkos obavezama koji su za Turke proizilazile iz osme
tačke Bukureškog ugovora, turska uprava u Srbiji je
dalje nastavila sa dahijskim načinom vladavine,
nasiljem, nacionalnim ugnjetavanjem i ekonomskom
eksploatacijom.
Upravo zbog takve situacije izbilo je nekoliko buna, da
bi u jesen 1814. godine, u okolini Čačka izbila Hadži
Prodanova buna. Ali, zbog loše organizacije, ta buna je
bila ubrzo ugušena. U njenom ugušivanju učestvovao je i
sam Miloš Obrenović.
Turci su i dalje nastavili sa terorom. Zbog toga, u
proljeće 1815. godine izbija Drugi srpski ustanak. Za
vođu ustanka je izabran Miloš Obrenović. Oružane borbe
su trajale oko 4 mjeseca. Značajna je pobjeda ustanika
kod Ljubića. Poslije ovog poraza, Prota upućuje kaznene
vojne jedinice iz Bosne i Rumunije prema južnoj i
istočnoj granici Srbije, gdje su se koncentrisale
ustaničke snage. Bosanska vojska je pretrpjela poraz na
Dublju.
Oružani sukobi sa truskom vojskom nisu imale onaj
intezitet i one razmjere kao u Prvom ustanku. Dosta je
uticala i situacija na ruskom frontu i Napoleonov poraz;
postojala je mogućnost ruske intervencije na osnovu osme
tačke Bukureškog ugovora, pa je Porta započela pregovore
sa Srbima. Došlo je do pregovora Marašli Ali-paše i
Kuršid-paše sa Milošem Obrenovićem i zaključivanja
usmenog dogovora Marašli Ali-paše i Miloša.
Tako je prekinuta oružana borba, mada to nije prekinulo
ustaničke borbe za ostvarenje ciljeva postavljenih 1804.
i 1815. godine. Ono dobija samo nove oblike koji
odgovaraju novonastaloj situaciji - dugotrajni
diplomatski pregovori uz pomoć Rusije. Turska je
sporazum shvatila kao konačni prekid borbe i ustanka,
ali za Miloša Obrenovića i ustanike sporazum je
predstavljao osnovu za dalje proširenje povlastica i
polaznu tačku u daljoj borbi za ostvarivanje konačnih
ciljeva ustanka - rušenje turske feudalne vladavine i
uspostavljanje sopstvene vlasti.
Povlastice koje su dobijene sporazumom (skupljanje danka
od strane Srba, obezbjeđenje od zloupotrebe spahija i
drugih turskih činovnika, postavljanje knezova po
nahijama, osnovanje Narodne kancelarije u Beogradu...)
davale su Srbima izvjesnu samoupravu, koja je
omogućavala dalji ekonomsko-društveni i politički
razvoj.
Poslije pobjede Rusije nad Turskom, Jedrenskim mirom
1828. godine, riješeno je i srpsko pitanje. Izdata su
dva naročita sultanova pisma - hatišerifi 1830. i 1833.
godine, kojima su se potvrđivala samoupravna prava
kneževine Srbije. Jednom posebnom odredbom od 1833.
godine, feudalne obaveze su uračunate u godišnji danak
koji je Srbija plaćala Porti. Ovim formalno je bilo
riješeno agrarno pitanje i uništeni su feudalni odnosi i
turska vlast u Srbiji.
Kneževina Srbija
Kneževina Srbija postojala je u periodu od 1815. do
1882. godine. Nastala je posle Drugog srpskog ustanka i
postojala sve dok 1882. godine nije proglašena u]]
Kraljevinu Srbiju.
Autonomija
Po okončanju Drugog srpskog ustanka, knez Miloš
Obrenović se opredelio za stvaranje i jačanje srpske
državnosti kroz diplomatske metode i postepeno osvajanje
državnih ovlašćenja od Turske. Period od 1815-1830.
godine obeležen je stvaranjem autonomnih srpskih organa
po selima, okruzima i nahijama, čija su ovlašćenja
postepeno rasla. No, karakterističan je i apsolutizam
kneza Miloša, koji je praktično preuzeo turske metode
vlasti, uspostavio sopstveni feudalni sistem i
uspostavio monopole na trgovinu od kojih se obogatio.
Praktično, život prosečnog stanovnika nije se bitnije
poboljšao od turskog vremena. Za budućnost Srbije od
značaja je Hatišerif 1830. godine, kojim je Srbija
prešla od provincijskog u status vazalne kneževine, uz
druge značajne odredbe. Srbija je hatišerifom dobila
slobodu veroispovesti i da u Beogradu za mitropolita
može biti biran Srbin umesto dotadašnjih Grka; tako je
1831. izabran mitropolit Melentije Pavlović.
U
narodnim masama jačao je otpor prema Miloševom
apsolutizmu, koji će dovesti do nekoliko većih buna, a
posle Miletine bune i do donošenja kratkovekog
Sretenjskog ustava. Konačno ograničavanje Miloševe
vlasti uslediće Turskim ustavom 1838. godine, posle čega
će knez Miloš abdicirati. U ovom periodu osnovan je
Licej, preteča Univerziteta u Beogradu. Prestonica
kneževine Srbije je u tom periodu više godina bila u
Kragujevcu.
Posle kneza Miloša formalno je vlast preuzeo njegov
stariji sin Milan, koji je bio slabog zdravlja i ubrzo
umro, ne potpisavši nijedan dokument kao knez Srbije.
Posle njega na vlast je došao Milošev mlađi sin Mihailo.
Posle trogodišnje prve vladavine kneza Mihaila, usledila
je smena dinastija i na presto je 1842. došao Karađorđev
sin knez Aleksandar Karađorđević. Tada je i prestonica
preneta u Beograd.
Ustavobranitelji
Period vladavine kneza Aleksandra Karađorđevića
(1842-1858) poznat je kao period vlade ustavobranitelja,
jer su pravu vlast imali članovi Državnog saveta, koji
su zapravo činili jedno oligarhijsko telo. Naziv
ustavobranitelji potiče od njihovog zalaganja za strogo
poštovanje Turskog ustava. Ovaj period predstavljao je
period razvoja Srbije, jer su ustavobranitelji svoja
široka ovlašćenja koristili za donošenje brojnih zakona,
izgradnju prvih industrijskih postrojenja i
ustanovljavanje institucija od značaja za mladu državu.
Srbija dobija birokratski aparat, a započinje se i
politika slanja mladih i perspektivnih studenata na
čuvene inostrane univerzitete. Period ustavobranitelja
okončan je sukobom između kneza i Saveta, što je
neočekivano rezultovalo vraćanjem na presto kneza Miloša
i njegovom kratkotrajnom drugom vladavinom. Posle
njegove smrti, 1860. godine na presto po drugi put
dolazi knez Mihailo.
Vlada kneza Mihaila
Period vladavine kneza Mihaila obeležen je na
spoljašnjem planu velikim napretkom u pogledu
samostalnosti Srbije. Knez Mihailo je upornom politikom
uspeo da izdejstvuje povlačenje turskih posada iz
srpskih gradova 1867. godine, poslednji utvrđeni gradovi
bili su: Beograd, Smederevo, Kladovo, Šabac, Užice i
Soko. Ovom događaju predaje gradova prethodio je sukob
sa Turcima 1862. i bombardovanje beogradske varoši od
strane Turaka iz kalemegdanske tvrđave.
Knez Mihailo je postavio i temelje budućoj srpskoj
vojsci. Postojali su i planovi o formiranju veće
antiturske koalicije (sa Bugarskom, Grčkom, Crnom Gorom)
i konačnom proterivanju Turske sa Balkana.
Na unutrašnjem planu knez Mihailo vladao je
apsolutistički, a važeći Turski ustav je promenio nizom
organskih zakona bez saglasnosti Porte, što je trebalo
da pokaže samostalnost Srbije i na unutrašnjem planu.
Period druge vladavine kneza Mihaila karakteriše
prerastanje Liceja u Veliku školu 1863. godine što
predstavlja pomak u visokom školstvu Srbije. Velika
škola bila je smeštena u Kapetan-Mišino zdanje koje je
poklonio Miša Anastasijević „svome otečestvu“ i 1905. je
transformisana u univerzitet. Knez je 1864. raspustio
Društvo srpske slovesnosti i umesto njega osnovao Srpsko
učeno društvo, ovo su bili prethodnici današnje Srpske
akademije nauka i umetnosti. Tih godina je počela
izgradnja i Narodnog pozorišta koje je počelo sa radom
1869.
Lični režim kneza, koji bi se mogao nazvati i
prosvećenim apsolutizmom (jer je knez ulagao napore u
modernizaciju i reforme u Srbiji) stvorio je otpor kod
određenih liberalnih krugova u Srbiji, koji će preuzeti
ekstremne korake u uklanjanju kneza sa vlasti. Pod
okolnostima koje do danas nisu razjašnjene, knez Mihailo
ubijen je 29. maja, 1868. godine u Košutnjaku. Budući da
knez Mihailo nije ostavio zakonitih potomaka za
naslednika je izabran unuk Miloševog brata Jevrema,
Milan Obrenović. Vlast je u ime maloletnog kneza Milana
preuzelo Namesništvo. Namesništvo je bilo tročlano i
činili su ga: Milivoje Blaznavac, Jovan Ristić i Jovan
Gavrilović.
Nezavisnost Srbije i stvaranje kraljevine
Namesništvo će vladati do 1872. godine, a 1869. godine
biće donet Namesnički ustav, koji će omogućiti prvi
prodor parlamentarizma u Srbiju. Knez Milan preuzeće
presto 1872. godine. Ovaj izuzetno značajan period za
Srbiju obeležen je ratovima protiv Turske (Srpsko-turski
ratovi 1876-78) i dobijanjem nezavisnosti Srbije 1878.
godine posle Berlinskog kongresa. Posle srpsko-turskih
ratova i Berlinskog kongresa dotadašnja Srbija proširena
je za četiri okruga. 1876. u Srbiji je osnovan Crveni
krst.
U
Srbiji se uvode političke stranke 1881. godine, od kojih
će najznačajniju ulogu imati Radikalna stranka.
Kneževina Srbija je 1882. godine uzdignuta na rang
kraljevine i postaje Kraljevina Srbija, a Milan
Obrenović postaje njen prvi novovekovni kralj.
|
