|
Istorija
Srbije pod Otomanskim carstvom
Istorija
Pošto je Osmanlijsko carstvo
porazilo srpsku vojsku u dve ključne
bitke: na reci Marici 1371. gde je poražena srpska
vlastela iz Makedonije i na Kosovu Polju 1389, gde je
poražena vojska kneza Lazara, koji je tada bio najjači
oblasni vladar u Srbiji i komandant vojske svojih
vazala.
Bitka na Kosovu je definitivno rešila sudbinu Srbije,
jer nakon nje u zemlji više nije bilo sile koja bi mogla
da se suprotstavi Turcima. To je bio nestabilan period u
kome su vladali sin i naslednik kneza Lazara despot
Stefan Lazarević, koji je bio pravi vitez evropskog
tipa, vojskovođa i pisac, a zatim njegov rođak Đurađ
Branković, koji je prestonicu države preselio na sever,
u novoizgrađeni grad Smederevo. Turci su nastavili svoja
osvajanja sve dok nisu uspeli da zauzmu celu teritoriju
srpske države 1459. godine, osvojivši Smederevo.
Srbija je bila pod vlašću Otomanske carevine skoro pet
vekova, Turci su se naročito okomili na srpsku
aristokratiju, istrebljujući fizički društvenu elitu.
Pošto je Turska carevina bila islamska država
teokratskog tipa, u kojoj su hrišćanski Srbi bili narod
drugog reda, izloženi nasilju, ponižavanju i
eksploataciji, srpski živalj je napuštao razvijena i
urbanizovana rudarska, zanatska i trgovačka središta i
povlačio se u nepristupačne planine, baveći se uglavnom
stočarstvom.
Evropske sile, naročito Austrija, vodile su brojne
ratove protiv Turske. Na njihovoj strani su bili Srbi,
koji su im pomagali, iako su živeli pod turskom vlašću.
Tokom Tursko-austrijskog rata (1593-1606) Srbi su 1594.
podigli ustanak u panonskom delu Turske, u Banatu, koja
im se osvetila spaljivanjem tela Svetog Save – najveće
srpske relikvije, koju su poštovali čak i muslimani
srpskog porekla. Drugo žarište otpora Turcima stvorili
su Srbi u Hercegovini, ali su sklapanjem mira između
Turaka i Austrije bili prepušteni turskoj odmazdi. Taj
redosled događaja je postao uobičajen tokom narednih
vekova.
Seoba Srba
U
Velikom ratu (1683 – 1690.) između Turske i Svete lige
uz papinu pomoć učestvovale su Austrija, Poljska i
Venecija. One se podsticale Srbe na bunu protiv turske
vlasti. Uskoro je ceo zapadni Balkan bio zahvaćen
ustancima i gerilom od Crne Gore, preko Dalmacije i
Podunavlja do Stare Srbije (Makedonija, Raška, Kosovo i
Metohija). Kada je austrijska vojska počela da se
povlači iz Srbije, pozvala je i srpski narod da se
povuče sa njom, na njenu teritoriju. Birajući između
turske osvete i života u jednoj hrišćanskoj carevini,
mase Srba su napustile svoju postojbinu i 1690. godine,
pod vođstvom svog patrijarha Arsenija Čarnojevića
krenule na sever. Tada su mnoge oblasti na jugu Balkana
ostale depopulisane, što su Turci koristili da
islamizuju Rašku oblast, Kosovo i Metohiju i delimično
Makedoniju. Tada je počeo proces čije se posledice
osećaju i danas.
Kada je srpska etnička teritorija, 1716-1718, od
Dalmacije, preko Bosne i Hercegovine do Beograda i
Podunavlja opet postala poprište novog austijsko-turskog
rata, koji je vodio princ Jan Sobjeski, Srbi su uzeli
učešće u borbi na strani Austrije. Turska je tada, tzv.
Požarevačkim mirom izgubila sve teritorije u Podunavlju,
severnu Srbiju i severnu Bosnu, delove Dalmacije i
Peloponez. Novim ratom i tzv. Beogradskim mirom Turska
je uspela da povrati skoro sve što je prethodnim
izgubila. Lokalno srpsko stanovništvo opet je pogodilo
ratno razaranje, progoni i odmazde.
Poslednji austrijsko-turski rat bio je tzv. Dubički rat
(1788-1791), u kome je opet Austrija pozivala hrišćane u
Bosni da se dignu na ustanak. Nakon njega novih sukoba
više nije bilo sve do dvadesetog veka i propasti obe
carevine.
Lazar Hrebeljanović
(1329-1389) poznat i kao Sveti car Lazar, bio je srpski
vladar sa prestonicom u Kruševcu. Poginuo u Boju na
Kosovu 1389. i proglašen za svetitelja.
Mladost na dvoru Cara Dušana
Lazar Hrebeljanović je najverovatnije rođen 1329. godine
u Prilepcu kod Novog Brda. Taj grad je dobio njegov otac
Pribac Hrebeljanović od kralja Dušana Nemanjića kao
nagradu za službu na njegovom dvoru. Istorija za sada ne
zna kako se zvala majka Lazara Hrebeljanovića. Ne zna se
takođe ni koliko je tačno braće i sestara imao.
Otac Lazara je bio logotet na dvoru kralja Dušana u
Prištini. U doba kada se kralj Dušan krunisao za cara,
Lazar Hrebeljanović je imao oko 17. godina. Porodično
bogatstvo Hrebeljanovića je bilo veoma malo i obuhvatalo
je samo utvrđeni grad Prilepac (gde se Lazar rodio) i
grad Prizrenac. Kao mladić Lazar je služio na dvoru cara
Dušana. O tome govori i „Povesno slovo o knezu Lazaru“,
kao i patrijarh Danilo. Kao dvorski činovnik Lazar je od
cara Dušana dobio titulu stavioca i sa ovom titulom je
imao veliko učešće u političkom životu carevine. Na
dvoru je sreo despota Jovana Olivera, ratničkog kesara
Preljubu, despota Dejana i kesara Vojihnu.
Lazar Hrebeljanović se 1353. godine oženio ćerkom
velikog kneza Vratka Milicom. Njen otac je bio iz roda
Nemanjića po liniji velikog župana Vukana. Posle
naprasne smrti cara Dušana Nemanjića 20. decembra 1355.
Lazar Hrebeljanović kao dvoranin je prisustvovao sahrani
u mauzoleju Svetog Arhanđela kod Prizrena. Tu je Lazar
mogao da vidi kako su u jugozapadnom uglu hrama
sahranjuju posmrtni ostaci cara Dušana i kako se
grobnica zatvara sa poklopcem od beličastog mermera na
kojem je izvajan visoki reljef cara Dušana.
Knez Lazar kao najmoćniji vladar u Raškoj
Unutrašnji sukobi i deobe stvorili su krizu srpske
države. Sa nestankom carstva, posle iznenadne smrti
Dušana Nemanjića, a potom i Cara Uroša (1355-1371),
mnogi krupni i sitni feudalci, srpska vlastela ili
„velikaši“ - kako ih pamti narodno predanje ugrozili su
jedinstvo srpskih zemalja. O srpskim podelama jasno
govori i vizantijski car Jovan Kantakuzin sledećim
rečima:
Slika raspada jasno se ocrtavala, a izgledala je ovako:
Zapadna Makedonija (Kralj Marko, sin i naslednik oca
Vukašina i turski vazal posle 1371. godine)
Istočna Makedonija (Konstantin i Jovan Dragaš - isto kao
turski vazali posle 1371. godine)
Zapadna Srbija : Župan Nikola Altomanović
Zeta (Balšići)
Kosovo (Vuk Branković)
Morava (Knez Lazar Hrebeljanović)
Pobedom na Marici Turcima je bio otvoren put za dalja
porobljavanja srpskih pokrajina. Manji odredi turske
vojske sejali su pustoš po selima i trgovima. „Strah...
nevolja i nesreća ljuto su obli sve gradove i zapadne
predele...“Lazar se počinje u svim intitulacijama
nazivati „Gospodin vse Srbljem“, „Knez Srbljem“, što u
stvari znači „Knez ili vladar srpskih zemalja“. Pored
toga, Lazar upotrebljava i kraljevsko vladarsko ime
Stefan Lazar. Čak se na aversu očuvanog pečata na
„Lazarevoj darovnoj povelji“ Hilandaru iz 1379. nalazi
lik Stefana Prvomučenika, zaštitnika loze Nemanjića. U
poveljama se potpisuje crvenim mastilom. Od bitnog
značaja, u skladu sa srednjovekovnom državnopravnom
teorijom je to što je Lazar posedovao crkveni
legitimitet.
Ugrožen od Turaka, izložen stalnoj opasnosti da ga
napadne Nikola Altomanović, strahujući i od napada Ugara
knez Lazar je morao i energično i mudro da dela na
jačanju odbrambene moći svoje države. Pošto je imao
veliki broj ženske rodbine, pretežno ženidbenim vezama
uspeo je da okupi oko sebe svoje moćne susede. Sestru
Draginju udao je za čelnika Musu, gospodara rudarskog
kraja oko Kopaonika, grada i župe Brvenik, a kćer Maru,
1371. godine, za Vuka Brankovića. Dve mlađe svoje kćeri
predao je knez Lazar svatovima u Kruševcu. Jelena se
udala za Đurđa Stracimirovića Balšića, „gospodara vsom
Zeti i pomorju“, a Teodoru za Nikolu Gorjanskog Mlađeg,
uglednog feudalca u Južnoj Ugarskoj (Mačva).
Udadbama, uspostavljanjem savezničkih odnosa i oružanom
borbom sa nepokornim velikašima uspeo je knez Lazar da
ojača i teritorijalno proširi svoju državu. Sa okolnim
velikašima osnovao je neku vrstu porodičnog saveza, kome
je on bio na čelu. Najmoćniji članovi saveza posle kneza
Lazara bili su njegovi zetovi Vuk Branković i Đurđe
Stracimirović Balšić. Sa smrću cara Uroša nestalo je
carskog dostojanstva. Pošto je po protokolu vizantijskog
dvora, koji je primenjivan i na srpskom dvoru, samo car
mogao dodeljivati visoka zvanja, te je Lazar ostao u
zvanju kneza a Vuk Branković ima zakonsko pravo samo na
naslov „gospodin“. „Blagoverni i hristoljubivi i Bogom
prosvećeni knez Lazar i ljubazni mu sin gospodin Vuk“,
zabeležio je nepoznati letopisac 1387. godine, „kada su
vladali svim srpskim zemljama i pomorskim i tako u slozi
i ljubavi pobeđivali neprijatelje svoje“.
Udruženim snagama kneza Lazara i bosanskog bana Tvrtka,
1373. godine pobeđen je, zarobljen u Užicu i oslepljen
Nikola Altomanović. Pobednici su podelili njegovu
oblast. Banu Tvrtku je pripao i manastir Mileševo u kome
je sahranjen Sveti Sava. Potomak Nemanjića po ženskoj
liniji, ban Tvrtko je odlučio da se 1377. godine kruniše
za kralja Bosne i Srbije. Obred krunisanja izvršen je na
grobu Svetog Save. Nepomućeno prijateljstvo kneza Lazara
sa kraljem Tvrtkom jasan je dokaz da je Tvrtkov postupak
smatran saglasnim sa srednjevekovnim poimanjem
legitimnosti nasleđa prestola. To, međutim, nikako ne
znači da je knez Lazar prestao da se smatra glavnim
vladaocem na teritoriji srpskog carstva, tim pre što je
i on preko svoje žene Milice bio u srodstvu sa izumrlom
dinastijom Nemanjića.
Veran tradiciji vladara na srpskom prestolu, knez Lazar
je pregao da podigne autoritet crkve i učini je moćnom
potporom u borbi za učvršćenje svoje vlasti i odbranu od
Turaka. U tom cilju smatrao je neophodnim da izmiri
Pećku i Carigradsku patrijaršiju, koje su bile u
neprijateljstvu od doba proglašenja Pećke patrijaršije
1346. godine kada se kralj Dušan krunisao za cara. Posle
dugih pregovora u kojima se istakao monah Isaija, do
izmirenja je došlo 1375. godine. Obred svečanog
priznanja Pećke patrijaršije obavljen je u
patrijaršijskoj crkvi u Peći. Bila je to velika
svečanost, kojoj su, pored mnogobrojnih velmoža i
crkvenih velikodostojnika, prisustvovale monahinje
Jelisaveta (monaško ime carice Jelene), i Jefimija,
udovica despota Jovana Uglješe. Monahinja Jelisaveta
umrla je početkom novembra 1376. godine. Verovatno po
dogovoru sa kneginjom Milicom, Jefimija je odmah posle
njene smrti došla u Kruševac i nastanila se u dvoru
kneza Lazara.
Kada mu se u Kruševcu rodila i peta kćer Olivera, knez
Lazar je verovatno izgubio svaku nadu da će dobiti
naslednika prestola. Zato nije teško zamisliti radost
supružnika kada im se 1377. godine rodio sin, koji je na
krštenju, po tradiciji loze Nemanjića, dobio ime Stefan.
Posle Stefana kneginja je rodila još dva sina Vuka i
Dobrivoja. Dobrivoje je umro kao dete a Vuk je rastao uz
Stefana koji nije bio mnogo stariji.
Knez Lazar i borbe sa Turcima
Privredni i kulturni napredak države kneza Lazara ometan
je stalnim pokušajima Turaka da je podčine. Zato je knez
bio prinuđen da usredsredi svoju pažnju na vojne
pripreme. Na teritoriji
svoje države prvi put se sukobio sa jačim odredom turske
vojske 1380/1381. godine kada su njegove vojskovođe Crep
i Vitomir pobedili Turke na Dubravici kod Paraćina.
Mada poraženi u Bosni kod Bileće 1388. godine, Turci su
odlučili da i po treći put napadnu kneza Lazara.
Obavešten o njihovim pripremama, knez Lazar je 1389.
godine preko svog zeta Nikole Gorjanskog, mačvanskog
bana, ugovorom sa Ugrima osigurao zaleđe i pregao da
prikupi što veću vojsku za predstojeću bitku. Obratio se
za pomoć i kralju Tvrtku, koji je i po svojoj tituli bio
dužan da učestvuje u borbama za odbranu nezavisnosti
Srbije.
Obavešten da će Turci pokušati prodor preko Kosova, knez
Lazar je na čelu svoje vojske sredinom juna došao na
Kosovo.
„Pođimo, braćo i čeda“, - obratio se knez Lazar uoči
bitke vojnicima, kako je zapisao nepoznati letopisac u
Povesnom Slovu o knezu Lazaru, „pođimo na podvig koji je
pred nama, ugledavši se na nagradodavca Hrista. Smrću
poslužimo dužnosti, prolijmo krv našu, iskupimo život
smrću i dajmo udove naših tela nepoštedimo za čast i
otačastvo naše, a Bog će se svakako smilovati na ostatke
naše i neće istrebiti do kraja rod i zemlju našu “.
Što se tiče sukoba sa Osmanlijama, letopisi govore da je
Lazar imao uspeha u borbama s njima. Godine 1386.
Orhanov sin, Murat I je predvodio vojsku na Srbiju.
Srpska vojska, s knezom Lazarom na čelu, nalazila se na
Toplici (na Pločniku) i tada je sprečen dublji prodor
neprijatelja u unutrašnjost zemlje. Iz sažetih vesti
letopisca stiče se utisak da su dva vladara izbegla
sukob.
Posle smrti Ugarskog kralja Ludovika I (1382), knez
Lazar je odbio položaj turskog vazala i zajedno sa
kraljem Tvrtkom umešao se u dinastičke sukobe u
Ugarskoj. Međutim, srpska država nije morala da brani
samo severnu granicu već i južnu - na Kosovu. Turska
horda je prešla preko zemljalja braće Dragaša i na
pomolu je visio neizbežan sukob sa Srbijom. Bitka se
odigrala na Vidovdan 28. juna 1389. godine na polju
Kosovu.
U
okršaju prvog sukoba Srbi su pobedili Turke. „Među
vojnicima“ , piše Konstantin Filozof u Žitiju despota
Stefana Lazarevića, „koji su se borili pred vojskom beše
neko veoma blagorodni (Miloš - zabeležio je neko na
margini Konstantinovog dela) koga oblagaše zavidljivci
svome gospodinu i osumnjičiše ga kao neverna. A ovaj da
pokaže vernost, a ujedno i hrabrost, nađe zgodno vreme,
ustremi se ka samome velikom načelniku kao da je
prebeglica, i njemu put otvoriše. A kad je bio blizu,
iznenada pojuri i zari mač u toga samoga gordoga i
strašnoga vlastodršca. A tu i sam pade od njih. U prvi
mah odolevali su Lazarevi ljudi i pobeđivali su. Ali već
ne beše vreme za izbavljanje. Stoga i sin toga cara
ojača opet u toj samoj bici i pobedi. Šta je bilo posle
toga? Postiže Lazar blaženu smrt tako što mu je glava
posečena, a njegovi mili drugovi molili su usrdno da
poginu pre njega i ne vide njegovu smrt. Ova bitka bila
je godine 6897. meseca junija 15. dan. A tada, tada ne
beše mesta u celoj toj zemlji gde se nije čuo tužni glas
ridanja i vapaj koji se ne može ni sa čime uporediti
tako da se vazduh ispunio...“.
Na Kosovu polju: „mučenik Hristov postade veliki knez
Lazar“ (Despot Stefan: natpis na stubu mramornom na
Kosovu), izborom i opredeljenjem za nebesko ispuni reči
Njegove: „Od ove ljubavi nema veće do ako ko položi
život za bližnje svoje“. Jn 15;13. Onome koji je učinio
izbor dostojan Nebeskog Cara narod nepokolebljivo imenu
dodaje - car - i ovenčava ga oreolom svetavštva a Crkva
kanonizuje, već nekoliko godina posle pogibije.
Sahrana kneza Lazara
Iz Mitropolijske crkve u Prištini telo Kneza Lazara
1390/1391. god. preneseno je u njegovu zadužbinu
manastir Ravanicu. Zbog nadiranja Turaka i stanovništvo
i monaštvo biva prinuđeno da napušta ognjišta i
svetinje. Sa sobom nosi i najveću dragocenost - mošti
Lazareve. Nastavlja svetitelj da deli sudbinu svog
naroda, preko Beograda do Sent Andreje u Ugarskoj posle
nekoliko godina prenesen u fruškogorski manastir Vrdnik
(Nova Ravanica). Tokom Drugog svetskog rata, godine
1942. zbog ustaških pustošenja pravoslavnih svetinja u
Sremu, mošti bivaju prenesene u Sabornu crkvu u Beograd.
Godine 1954. Sveti arhijerejski sabor SPC doneo je
odluku o prenošenju moštiju Sv. Kneza u Ravanicu. Ova
odluka se sprovodi o šestotoj godišnjici Kosovske bitke,
1989. godine i to tako što su njegove mošti izlagane na
putu kroz veliki broj srpskih gradova i manastira.
Tako je od Vidovdana 1988. do avgusta 1989. ćivot iz
Beogradske Saborne crkve preko manastira Vrdnika,
Ozrena, Tronoše i Ćelija, zatim Šapca, Valjeva i
Kragujevca, pa manastira Žiča, Ljubostinja i Pavlica
prenesen do Kosova. Na Gazimestanu, mestu kosovske
bitke, održan je pomen a potom, posle boravka u
manastiru Gračanica i svečanih vidovdanskih
bogosluženja, ćivot sa Lazarevim moštima preko Niša,
Kruševca i manastira Manasija, prenesen je u Ravanicu.
Despot Stefan Lazarević (Kruševac, 1374 - Crkvine kod
Mladenovca, 1427), bio je sin i naslednik svetog srpskog
kneza Lazara Hrebeljanovića, koji je poginuo u bici sa
Turcima na Kosovu 1389. godine, i kneginje Milice (iz
pobočne Vukanove loze Nemanjića), koja je i sama bila
pesnikinja. 1405. oženio je Jelenu, kći Frančeska II
Gatiluzija, gospodara Lezbosa.
Vladavina
Na početku svoje vladavine (1393. godine), Stefan je
nosio titulu kneza. Tek što je napunio 16 godina, majka
mu je predala državu na upravljanje i povukla se u svoju
zadužbinu, Ljubostinju. Srpski Despot je postao 1402.
godine.
Priznavši vrhovnu vlast sultana Bajazita I, knez Stefan
Lazarević učestvuje u bitkama: na Rovinama (1395.
godine), kod Nikopolja (1396. godine), u bosanskom
pohodu (1399. godine), i u bici kod Angore (1402.
godine).
Po povratku iz Carigrada, gde 1402. dobija titulu
despota, najviše vizantijsko dostojanstvo posle carskog,
na Kosovu kod Tripolja ga sačekuje i napada sestrić
Đurađ Branković. Porodični sukobi će trajati sve do
1412. kada je Đurđa Brankovića i despota Stefana
Lazarevića uspela da izmiri Marija Branković, starija
sestra despota Stefana Lazarevića i majka Đurađa
Brankovića.
Stefan Lazarević je 1403. godine proglasio Beograd
svojim glavnim gradom i uveo ga u red važnih evropskih
književnih centara, bio je ugarski vazal i član
evropskog viteškog reda. Kada je ugarski kralj, Žigmund
Luksemburški, obnovio Red Zmaja (1408. godine), Stefan
Lazarević je bio, posle Sigismunda, prvi među
osnivačima, dvadeset dvojicom uglednih evropskih
vitezova.
Osim toga, kralj Sigismund (Žigmund) je despotu darovao
mnogobrojna dobra po Ugarskoj: u Sremu mu je darovao
gradove Kupinik (Kupinovo), Zemun, Mitrovicu (Sremska
Mitrovica) i Slankamen, a u torontalskoj županiji u
Banatu bečejski (Novi Bečej) i bečkerečki (Zrenjanin)
spahiluk, a despot je takođe postao i veliki župan
torontalske županije (1404. godine).
Godine 1408. despotov mlađi brat Vuk Lazarević, koga su
podržali setrići Brankovići, obraća se sultanu Sulejmanu
za pomoć protiv Stefana. Posle dugih i kravavih borbi
Vuk Lazarević i sestrić Lazar Branković ginu 1410.
godine, sultan Sulejman 1411. godine, a Grgur Branković
umire kao monah Gerasije. Preživeli su samo Đurađ
Branković i despot Stefan Lazarević.
Kada je despot Stefan 1413. godine porazio sultana Musu
ispod Vitoše, od novog sultana Mehmeda I dobio je
Srebrenicu u Bosni i oblast između Sofije i Niša.
Ubrzo zatim Balša III, sin Jelene Balšić i despotov
sestrić, prelazi u Srbiju i ujaku, despotu Stefanu,
predaje na upravu Zetu. Tako se u prvoj četvrtini XV
veka ujedinjuju stare srpske oblasti kojima su vladali
despot Stefan Lazarević, Đurađ Branković i Balša III.
Kako nije imao dece, 1426. godine na saboru u Srebrenici
proglašava sestrića Đurđa Brankovića za svog naslednika.
Despot Stefan Lazarević je iznenada umro od moždanog
udara u toku lova, 1427. godine kod mesta Crkvine
zaseoku sela Markovac ,opština Mladenovac u severnoj
šumadiji. Despot Stefan Lazarević je sahranjen u svojoj
zadužbini, manastiru Manasija.
Resavska škola
U
svojoj zadužbini, manastiru Resava (sada Manasija)
organizovao je Resavsku prepisivačku školu, evropski
centar za prevođenje i prepisivanje knjiga. Sahranjen je
u manastiru Koporin kod Velike Plane, koji je izgradio
1415. godine u čast povratka iz bitke kod Angore, kao i
povratka njegove sestre Olevere. Njegove mošti se i dan
danas nalaze u ovom manatiru, a dvaput godišnje: 1.
avgusta, na dan njegove smrti i 15. avgusta na dan slave
ovog manastira, se ćivot otvara.
Osim biografskih radova, a posebno, Zakona o rudniku
Novo Brdo (1412), Stefan Lazarević je pisao i književne
radove: Pohvala knezu Lazaru (1389); Natpis na mramornom
stubu na Kosovu (1404); Slovo ljubve (1409), poetsko
pismo mlađem bratu Vuku (Lazareviću) verovatno upućeno
kao poziv na pomirenje.
Imao je ogromnu biblioteku u kojoj je osim bogoslovskih
i poučnih tekstova bilo filozofskih spisa i knjiga iz
istorije i poezije. Njegova zadužbina manastir Resava,
sada Manasija, bila je umetničko stecište slikara,
pisaca, pesnika, pripovedača srednjovekovne Evrope.
Čitao je i pisao na staroslovenskom, prevodio sa grčkog
i vladao je latinskim jezikom. Najznačajniji despotov
književni rad, poetska poslanica, Slovo ljubavi jedan je
od najlepših tekstova srpske književnosti, ima deset
strofa čiji inicijali daju akrostih: Slovo ljubve.
Život despota Stefana od Konstantina Filosofa pokazuje
da su, u vreme kad je životopis pisan, u krugu
književnih ljudi oko despota Stefana bili poznati ne
samo Platonova i Aristotelova filosofija i učenja Herma
Trismegista, nego i Plutarhov Život Alekcandrov.
Srpska pravoslavna crkva slavi Svetog Stefana
Lazarevića, despota srpskog, na dan 1. avgusta (19. jula
po julijanskom kalendaru), zajedno sa njegovom majkom,
Svetom knjeginjom Milicom, monahinjom Evgenijom
(Velikoshimnicom Jefrosimijom).
Književni preporod
Da je srpskim državnim rukovodiocima u XVI veku bilo
poznato i pitagorsko-platonsko-aristotelsko udruženje
filosofske pameti i političke moći, svedoči književni
preporod, oko kojega nastojahu despot Stefan, koji je i
sam bio pisac i prevodilac sa helenskog, i njegovi
saradnici kao pisci, prevodioci i prepisivači.
Jedan od njegovih saradnika, Konstantin Filosof, u
svojoj knjizi o pravopisu upoređuje ga ca Ptoleamejom
Filadelfom. To čini i prevodilac opisa Četiri knjige
carctva u jednom zapisu od 1416—1418. godine, govoreći
da je Despot „po darovima i milostima novi Kir, po
slatkorečivosti drugi Manasija, po prosvetoljublju
naličio je na premudroga Solomuna; među onima koji su
vredno ispitivali božanstvene stare i nove spise sličan
je Ptolemeju onom koji je posle Aleksandra Filipova
vladao Egiptom i preveo i preložio ceo Stari Zavet od
jevrejskoga na jeladski". Pisac Paralipomena smatra ga
značajnijim i od Ptolemeja, jer dok je ovaj skupljao
knjige iz taštine despot je želeo „knjigama ukrasiti
naravi, njihovom blagodatnošću prosvećivati dušu i
privlačiti je bogopoznanju".
U
vreme kad je Srbija bila „poslednje utočište
pravoslavnog hrišćanstva na Balkanskom poluostrvu" (V.
Jagić), grad Resava ca Manasijom, zadužbinom despotovom
i središtem resavske škole, Ljubostinja, zadužbina
njegove majke, Ravanica, Dajša, Blagoveštenje, i drugi
manastiri, bili su doista rasadnici umetnosti i
književnosti, visoka kulturna središta, iz kojih su
ponovo prosijali pravoslavlje i prosveta.
Đurađ Branković, srpski despot (rođ. 1377, vladao
1427-1456), drugi sin Vuka Brankovića i Mare, ćerke
kneza Lazara. Nosio je ime po svecu (Đorđu
Kapadokijskom), kao i njegov unuk Đorđe Branković, iako
nisu imali isto prezime, već su se po imenima očeva
prezivali jedan Vuković, a drugi Stefanović. Od vremena
Mavra Orbinija (1601. godine), istorija njihovu porodicu
naziva Brankovićima.
Đurađ i Stefan
Đurađ je u početku bio na strani svog ujaka, despota
Stefana. Posle bitke kod Angore (1402. godine), između
njih je došlo do razlaza i sukoba. Gonjen od Stefana
zbog svojih veza sa Turcima, Đurađ je pobegao sultanu
Sulejmanu, nasledniku Bajazita, i sa turskom vojskom
pošao protiv njega. Iz borbi koja je usledila na Kosovu
(21.11. 1402.), Stefan je izašao kao pobednik. Otada je
Đurađ vodio turkofilsku, a despot Stefan ugrofilsku
politiku u Srbiji.
Posle smrti kneginje Milice (1405. godine), Đurđu se
pridružio i mlađi Stefanov brat Vuk, koji je tražio za
sebe pola države. Uz pomoć sultana Sulejmana, oni su
postigli znatne uspehe i dobili južni deo Srbije. Kada
se protiv sultana Sulejmana podigao njegov brat sultan
Musa, Vuk Lazarević je poginuo od ruke Musinih ljudi,
kažnjen radi izdaje (1410. godine), a Đurađ se, majčinim
posredovanjem, pomirio sa ujakom (1412. godine).
Kao zapovednik srpske vojske, Đurađ je rešio, u odlučnoj
bici pod Vitošem (1413. godine), borbu između Muse i
brata mu sultana Mehmeda I, napavši i pobedivši prvog.
Godinu dana posle toga (1414.), uzeo je za ženu Jerinu
(Irinu) Kantakuzen. Jerina mu je bila druga žena, ime
prve žene nije sačuvano (žena sa kojom je imao ćerku
Jelenu i verovatno ćerku Maru), dok je Jerinom imao
četiri sina i još jednu ćerku Katarinu.
Od 1422. do 1426. Đurađ se duže zadržavao u Zeti, gde je
jedno vreme ratovao protiv Mlečana. 1426. godine se
spominje njegov svečani doček u Dubrovniku. Te iste
godine, na državnom saboru u Srebrenici, Đurađ je bio
proglašen za naslednika despota Stefana. Mađari su
priznali tu odredbu, ali su kao cenu za nju tražili
obavezu, da će im se, posle smrti Stefanove, predati
Mačva sa Beogradom i grad Golubac.
Srpski despot
Posle Stefanove smrti (19.7. 1427.), Đurađ je postao
srpski despot. Izgubivši Beograd, on je podigao na
Dunavu novi grad - Smederevo (zbog toga je nazvan Đurađ
Smederevac), između 1427. i 1430. Golubački vojvoda
Jeremija nije hteo predati svoj grad Mađarima, nego ga
je dao Turcima.
Mađarski kralj je despotu Đurđu poklonio posede u
tadašnjoj Mađarskoj, u kojima su se nalazila sledeća
mesta: Zemun, Slankamen, Kupinik (Kupinovo) i Mitrovica
(Sremska Mitrovica) u Sremu, Stari Bečej (Bečej),
Kulpin, Čurug, Sveti Petar, Perlek, Peser i Petrovo Selo
(Bačko Petrovo Selo) u Bačkoj, Bečej (Novi Bečej), Arač,
Veliki Bečkerek (Zrenjanin) i Vršac u Banatu. Kao i
njegov prethodnik, Stefan Lazarević, i despot Đurađ je
na svoje posede u Mađarskoj naseljavao Srbe. Pored
pomenutih poseda na području današnje Vojvodine, despot
je dobio još mnoga mesta u drugim delovima tadašnje
Ugarske. Zabeleženo je da je u Araču živeo despotov
činovnik Brajan, a u Apatinu Nikola Peretić.
Prvi pad despotovine
Nateran od strane Turaka, Đurađ je priznao, pored
mađarske, i tursku vrhovnu vlast, i plaćao im je
godišnje 50.000 dukata kao danak. Dugo je vodio politiku
odanosti i prema Turcima i prema Mađarima. Njegova kćer,
Mara, postala je žena sultana Murata II (1435.), a druga
mu se kćer, Katarina, udala za grofa Ulriha III
Celjskog, rođaka mađarskog kralja Sigismunda. Posle
smrti Sigismundove (u decembru 1437.), Turci su
pripremili veliki napad protiv Srbije i Mađarske. Gotovo
cela Srbija, osim Novog Brda, je bila osvojena (1439.
godine), a Smederevo je, takođe, zauzeto.
Duga Vojna
Đurađ je prvo potražio sklonište u Zeti, ali, pošto je
bio onemogućen i tu, kao i kasnije u Dubrovniku, došao
je na mađarski dvor, da traži pomoć za Srbiju. Njegova
dva sina, Grgur i Stefan, bili su za to vreme oslepljeni
po naređenju sultanovom, mada je njihova sestra,
sultanija Mara to pokušala da spreči delo je već
izvršeno (8.5. 1441. godine).
Kada je video svoje sinove lišene „zenica očnih“, Đurađ
je najpre ridao i naricao, a zatim „jedva k sebi biv,
naredi privesti mnoštvo Ismailćana. Sednuvši na zemlju
reče isklati ih, dok sav ne ogreznu u krvi njihovoj“.
Tako se o despotu Đurđu priča u žitiju njegovog unuka,
Sv. Maksima (despota Đorđa Brankovića), i ta priča je
trebalo da naljuti srpske ratnike protiv Turaka.
Odmah posle pada Smedereva i velikog dela despotovine
pod Turke, zapretila je opasnost i despotovim posedima u
Mađarskoj. Kada je na mađarski presto došao kralj
Vladislav Posmrče, oduzeo je od despota mnoga imanja i
poklonio ih svojim pristalicama jer je despot podžavao
svog rođaka Ulriha Celjskog.
Raspolažući velikim novčanim sredstvima, despot je uspeo
da popravi svoj položaj u Mađarskoj i da prikupi veliku
vojsku. Istovremeno, posredstvom kardinala Cezarinija,
formirana je Liga protiv Turaka. Na čelu Lige su bili
poljsko-mađarski kralj, Vladislav Posmrče, Janoš Hunjadi
(Sibinjanin Janko) i despot Đurađ. Oni su sa velikom
vojskom provalili 1443. godine u Tursku i pobedonosno
došli sve do Sofije.To je bila takozvana Duga Vojna.
Hrišćanska pobeda je uzbunila čitav Balkan. Turci su,
našavši se u neprilici, ponudili mir. Zahvaljujući
posredovanju sultanije Mare i despota Đurđa, mir je bio
sklopljen u Segedinu 1444. godine. Na osnovu ovog mira,
despot je dobio natrag svoju državu, sa 24 grada,
uključujući Novo Brdo, Golubac i Kruševac, a 22.8. 1444.
je ponovo ušao u Smederevo.
Sukob s Mađarima
Mađari su brzo narušili ugovor sa Turcima, dok je Đurađ
ostao veran sklopivši separativni mir. U novom ratnom
pohodu, Mađari su bili loše sreće: bili su potučeni, a
sam kralj Vladislav je poginuo u bici kod Varne (10.11.
1444.). Zbog toga su odnosi između despota i Mađara
zahladili. Despot je želeo da zavede red u zemlji i da
izleči rane od prošlih ratova. Đurađ nije uspeo da
povrati celu Zetu, koju su u vreme propasti Srbije delom
zaposeli Mlečići, a delom herceg Stefan Vukčić. Zbog
toga je despot ratovao sa Mlečićima i kao polusaveznika
dobio Skenderbega, ali u tim borbama nije imao sreće,
isto kao ni u Bosni, gde je želeo da se dočepa bogate
Srebrenice.
U
borbama Mađara i Turaka (1448. godine), despot nije
učestvovao. Štaviše, despot je posle Hunjadijevog poraza
na Kosovu (17.-19.10.) (Drugi Kosovski Boj) istog
uhvatio i zatvorio, terajući ga da mu plati štetu
nanesenu od strane Mađara srpskom stanovništvu, prilikom
njihovog prolaska kroz Srbiju. Posle prihvaćene obaveze
i mnogih obećanja od mađarskog sabora, Hunjadi je pušten
na slobodu (na Božić 1448. godine).
Odnosi između Srbije i Ugarske su posle toga postali
mnogo gori. Sam papa je oslobodio Mađare od datih
obaveza, kao iznuđenih u nevolji. Odnosi su postali
nešto bolji posle dolaska na presto sultana Mehmeda II
Osvajača (1451.), koji je od početka bio prijateljski
raspoložen prema Đurđu. Sultan je vratio Srbiji Toplicu
i Glubočicu, a bosanski kralj Srebrenicu. Posredstvom
despota Đurđa, došlo je do mira između Mađara i Turaka,
a Hunjadijev sin, Matija, veren je sa despotovom unukom,
Jelisavetom.
Prilikom osvajanja Carigrada (1453. godine), učestvovala
je i jedna jedinica srpske vojske, koju je despot
poslao, budući da je bio turski vazal. Posle pada
Vizantije, sultan je, iznenada, 1454. godine, krenuo
protiv Srbije, pod izgovorom da Đurađ održava veze sa
Mađarima i da neuredno plaća danak. Despotu su u ovoj
borbi pomogli Mađari, potisnuvši Turke iz Srbije.
Međutim, 1455. godine je počela nova turska ofanziva.
Novo Brdo, kao i cela Južna Srbija su pali u ruke
sultanu. Despot je ponovo otišao u Ugarsku, a takođe i u
Beč, da traži pomoć. Prilikom povratka, u decembru 1455.
godine, je kod Kupinova od strane Mađara napadnut,
ranjen (Izgubio tri prsta desne ruke) i zarobljen, a
pušten je i oslobođen nametnutih mu obaveza tek na
posredstvo kralja Vladislava.
Kraj života
Da bi sprečio stvaranje nove lige, sultan je ponudio
Đurđu mir (1456. godine), ustupajući mu delove Srbije
severno od Kruševca. Međutim, Turci su iste godine preko
Srbije sa velikom vojskom krenuli na Mađare. Despot je
prešao u Bečkerek (Zrenjanin), a njegova vojska je
junački odbila sultana kod Smedereva. I turska opsada
Beograda se završila neuspehom. Te zime (24.12. 1456.),
završio je despot svoj život; sahranjen je u Krivoj Reci
ispod Rudnika.
Lik i delo
Ceo svoj dugi vek (živeo je preko osamdeset godina),
Đurađ je proveo u ratnim okršajima, pa je, godinu dana
pred smrt, izgubio tri prsta na desnoj ruci braneći se
mačem od konjanika zapovednika Beograda, Mihaila
Silađija (Svilojevića iz starih srpskih letopisa i
narodnih pesama). Taj „trpenija venac“ primio je „v
približenih žitija koncu“ (kad se približio kraj
života). Rana mu, izgleda, nikako nije mogla da zaraste
i od nje je i umro.
Bio je nesrećan čovek i toga je bio svestan. Franjevcu
Jovanu Kapistranu (1385-1456), koji ga je nagovarao da
ostavi veru predaka, odgovorio je: „Narod moj veruje da
sam mudar, mada sreće nemam. A ti sad tražiš od mene da
učinim nešto po čemu bi moj narod pomisliti mogao, da
sam u starosti pameću pomeo“. Oglašavan od Mađara i od
zapadnjaka za izdajicu, zbog svog držanja u doba
kosovske bitke iz 1448. godine, „smiderski gospodin“
Đurađ je od Jurija Barakovića (u „Vili Slovinki“,
1613.), stavljen u pakao, u „srce zemlje“, u „donju
propast“. Legendu o izdajstvu prihvatilo je, na
neobjašnjiv način, naše narodno predanje, ali je nju
vezalo za Đurđevog oca, Vuka Brankovića, i za kosovsku
bitku iz 1389. god.
O
Đurđu nije stvoren kult, pa prema tome nema biografije
ni crkvenih pesama njemu posvećenih. U staroj srpskoj
književnosti sačuvana su dva spisa o tome kako je Đurađ
1453. godine preneo mošti apostola Luke u Smederevo.
Pisci su savremenici toga očajničkog pokušaja despota —
davljenika da spase sebe i svoju despotovinu, a mošti su
slamka za koju se on hvata. Nad mrtvim telom despotovim
nepoznati smederevski besednik držao je krajem decembra
1456. godine posmrtni govor, koji dolazi među najlepše i
najpotresnije stare srpske tekstove.
Imao je nesumnjivo najburniji život od svih srpskih
vladara i postao je jedna od najtragičnijih ličnosti
srpske istorije.
Lik despota Đurđa postoji na njegovoj povelji
svetogorskom manastiru Esfigmenu iz 1429. godine.
Prikazana je cela porodica despota Đurđa. Lik despota
Đurđa nalazi se i na novcu.
Lazar Branković
Posle smrti Đurđa Brankovića, vlast preuziva njegov sin
Lazar Branković (1456-1458). On je bio jedino muško dete
Đurđa koje nije bilo oslepljeno. Nosio je titulu despota
još od svoje ženidbe sa Jelenom Paleolog 1446. Politika
koju vodi mladi Lazar je bila slična onoj koju je vodio
njegov otac za života. Despot Lazar je okončao pregovore
sa Turskom, koje je njegov otac počeo. Sklopio je
januara 1457. godine ugovor o obnavljanju vazalnih
obaveza prema Turskom Carstvu. Bio je dužan da plaća
godišnji harač, nešto manji nego u Đurđevo vreme, jer
nije držao Novo Brdo.
Za vreme vladavine mladog despota Lazara, veliku ulogu u
srpskoj politici počinju da zauzimaju braća Anđelović.
Jedan od braće će kasnije promeniti veru i postati
turski namesnik Mahmud Anđelović. Drugi od braće
Anđelovića, Mihailo je počeo da služi za vreme despota
Đurđa, da bi nastavio i za vreme njegovog sina. On je
bio glavni posrednik u sklapanju primirja sa Turskom i
obnavljanju vazalnih veza Lazara Brankovića i Mehmeda II
Osvajača.
Tako je sultan Mehmed II Osvajač sklopio sa despotom
Lazarom januara 1457. godine ugovor po kome se obavezao
da vrati despotu Lazaru očeve posede.
Pored vezanosti sa Turskom, despot Lazar je bio i
ugarski vazal, jer je tako čuvao severnu granicu
despotovine. Tako je ugarski kralj Ladislav V pomagao
despota Lazara. Despot je, koristeći meteže u Ugarskoj,
ovojio Kovin i druge dunavske tvrđave sa leve strane
reke. U pobedonosnom trijumfu, zaustavio ga je Mihailo
Silađi, pobeđujući ga i potiskujući ga prema Tamišu.
Situacija u Despotovini se dodatno komplikuje smrću
Jerine Kantakuzin. Tada se protiv mladog despota podigla
opozicija koju je predvodio Jerinin brat Toma
Kantakuzin. U međuvremenu, Mehmed II se više nije
suzdržavao od napada na Srbiju. Prve vesti o gomilanju
turske vojske na srpske granice su stigle despotu Lazaru
decembra 1457. On je odmah javljao ugarskom kralju
Ladislavu da mu pošalje vojsku da bi branio despotovinu.
Međutim u tim pregovorima, iznenada je umro 20. januara
1458. u Smederevu. Imao je jedva četrdeset godina
Pošto despot nije imao muške dece, samo ćerke: Mariju,
Jerinu i Milicu, posle njegove smrti postavilo se
pitanje naslednika.
Početkom februara 1458. zemljom je upravljalo
namesništvo koje su sačinjavali braća Anđelović.
Stefan Branković
Posle smrti Lazara Brankovića, u Srbiji je izabran
trijumvirat koga su činili Mihailo Anđelović, kao
despotov gubernator, udovica despota Lazara, despita
Jelena Paleolog i slepi Stefan Branković. Posle raznih
peripetija, odlučeno je da vlast pripadne najmlađem sinu
Đurđa Brankovića, despotu Stefanu Brankoviću.
Za života je Stefan bio oslepljen i jedno vreme je živeo
povučeno. Po stupanju na despotski tron, suočio se sa
najezdom Turaka, koje je Mehmed II pripremao još za
života despota Lazara.
Stefan Slepi je vladao zajedno sa svojom snahom. Stupio
je odmah u diplomatske odnose sa ugarskim dvorom,
tražeći pomoć. Ugari su mu predlagali da despotovinu
prepusti njima na odbranu, a za uzvrat dali su mu neke
posede u južnoj Ugarskoj. Događaji u Smederevu su odmah
pokrenuli Turke na akciju. Situacija u Smederevu je
uticala na to da i strani vladari bace svoje prste na
Srpsku Despotovinu. Prvi je počeo to da primenjuje
bosanski kralj Stefan Tomaš.
Posle sporazuma sa Ugarima, prvi je došao sa svojih
8.000 vojnika Mihailo Silađi i rasporedio se duž Dunava,
nastojeći da spreči mogući prelaz Turaka preko reke.
Međutim, u takvim okolnostima Srpska Despotovina je
počela praktično da se predaje, prepuštajući svoje
zemlje tuđinima da je brane.
Turci su krenuli na Srbiju marta 1458. Sa sobom su
zajedno vodili slepog Grgura Brankovića, u nameri da ga
dovedu na despotski presto. Ostali su samo neosvojeni
Golubac i Smederevo.
Ličnost despota Stefana je počela da pada u zaborav.
Bosanski kralj Stefan Tomaš je na saboru u Trebinju
ponudio rešenje oko Smedereva. Ponudio je da se ćerkom
umrlog despota Lazara, Jelačom oženi njegov sin Stefan
Tomašević, planirajući da tako u miraz dobije i ostatke
despotovine. Ugarski kralj se saglasio sa ovom odlukom,
ne pitajući srpskog despoita Stefana. 1. aprila 1459.
obavljeno je venčanje Stefana Tomaševića i Jelače, pa je
tako u miraz bosanski kralj dobio i Srpsku Despotovinu.
Despot Stefan je zbačen sa trona 8. aprila 1459, a zatim
je napustio Srbiju.
Zbačeni despot Stefan Branković potom odlazi u Budim, pa
zatim kod sestre, grofice Katarine Celjske, a zatim u
Dubrovnik. Odatle je otišao u posetu Skender-bega u
Albaniju, gde se 1460. oženio Angelinom Arijanitom. Iz
tog braka mu se rodio sin Đorđe i još dvoje mlađe dece
(Jovan i Marija). Pred kraj života boravi u Veneciji, da
bi se na sam kraj života našao u oronulom zamku kraj
Udina, koji je nosio naziv Beograd, a bio je poznat i
pod imenom Friuli. Često bolestan, provodio je dane u
bedi, i moleći za pomoć. Pisao je pisma gospodarima po
Italiji. Sve do smrti je živeo od milostinje koju su mu
slali Mlečani, Dubrovčani i Papa. Umro je 9. oktobra
1476. u istom zamku.
Stefan Tomašević
Stefan Tomašević(Kotromanić)(?-1463) je bio poslednji
srpski despot Srbije(21.03.1459-30.06.1459) i kralj
Bosne(10.07.1461-jun 1463),koji je pripadao dinastiji
Kotromanića.Tokom svoje kratkotrajne vladavine je pred
nadmoćnom otomanskom vojskom bez borbe predao Smederevo
i srpsku despotovinu,a potom i kraljevinu Bosnu posle
opsade Ključa.Predao se Mahmud paši Anđeloviću uz
obećanje da će mu biti pošteđen život,ali je bio izveden
pred sultana Mehmeda II(1451-1481) u Jajcu i tu je na
licu mesta pogubljen po njegovoj naredbi.
Poreklo i porodica
Stefan Tomašević je bio najstariji sin kralja Bosne
Stefana Tomaša(1443-1461) iz njegovog prvog braka sa
Vojačom.Pored njega,Stefan je iz tog braka imao još dva
sina nepoznatih imena.Stefan Tomaš je 1444.godine oterao
svoju prvu suprugu i 1446.godine se oženio Katarinom
Kosačom,ćerkom hercega Stefana Vukčića Kosače.Sa njom je
imao dvoje dece:
Katarinu,koju su 1463.godine uhvatile Osmanlije i
prevele u islam
Žigmunda,koga su 1463.godine uhvatile Osmanlije i
prevele u islam kao Isaka,sandžak bega(umro u Maloj
Aziji krajem XV veka)
Stefan Tomašević je bio oženjen Jelenom Branković i sa
njom najverovatnije nije imao dece ili su ona,ako ih je
bilo,zarobljena 1463.godine i tom prilikom su ili
pogubljena kao Stefan i njegov stric Radivoj ili su
prevedena u islam poput Stefanovog brata i sestre.
Jelena Branković je bila ćerka despota Lazara
Brankovića(1456-1458) i Jelene Paleolog,ćerke despota
Moreje Tome Paleologa(savladar 1428-1449,1449-1460)
brata vizantijskih careva Jovana VIII(1425-1448) i
Konstantina XI(despot 1428-1449,1449-1453).Ona se posle
Stefanovog pogubljenja u Jajcu sklonila u
Dubrovnik,potom u današnju Italiju,da bi na kraju otišla
kod svoje tetke Mare na njen dvor u Ježevu kraj Soluna u
kome je i umrla posle 1498.godine.
Poslednji despot Srbije (1459)
Pritisak Osmanlija na Balkansko poluostrvo i međusobne
nesuglasice srpskih velikaša stvorile su razdor u
vladarskoj porodici Branković što je za posledicu imalo
stvaranje dve struje:
turkofilsku koja je bila za saradnju sa Otomanskom
imperijom(vojvoda Mihajlo Anđelović)
antiturkofilsku koja je bila za borbu protiv Otomanske
imperije i saradnju sa kraljevinama Mađarskom i
Bosnom(despotica Jelena Paleolog i despot Stefan
Branković)
koje su posle smrti despota Lazara upravljale
Srbijom.Pobedu je odnela antiturkofilska stranka i ona
je u dogovoru sa kraljem Matijom Korvinom(1458-1490) i
njegovim de jure vazalom Stefanom Tomašem udala Lazarevu
ćerku Jelenu za prestolonaslednika Bosne Stefana koji je
u miraz dobio načelstvo srpsko odnosno despotovinu
Srbiju.
Pad despotovine Srbije
Stefan je 21.03. stigao u Smederevo i preuzeo vlast,a
01.04. je obavljena njegova ženidba sa Jelenom
Branković,a kao podrška mu je stigao i mali odred iz
kraljevine Mađarske.Međutim svega nekoliko nedelja
kasnije pred Smederevom se pojavila otomanska vojska na
čijem se čelu nalazio Mehmed II Osvajač.Iako je
Smederevski Grad bio odličan utvrđeni objekat podignut
po uzoru na Carigrad, koji je bio u mogućnosti i da sa
malom posadom dugo odoleva opsadi, novi despot se
odlučio na pregovore sa sultanom. Postignut je dogovor
po kome je despot sa suprugom,stricem i članovima
porodice mogao slobodno da napusti grad,mađarski vojnici
su morali da se predaju,a Osmanlije su preuzele
tvrđavu.Pad Smedereva bez borbe je izazvao pravo
zaprepašćenje širom Evrope u kojoj su se nadali da će se
u Smederevu pružiti junački otpor poput onog u
Carigradu.Zbog toga su Stefan i njegov stric Radivoj
optuženi za izdaju hrišćanstva i kukavičluk.Međutim
despot Stefan je unapred upozoravao da će ako na dobije
traženu pomoć od hrišćanskih zemalja za odbranu
Smedereva i Despotovine biti primoran da preda grad
Osmanlijama,ali nije dobio nikakvu pomoć osim manjeg
odreda iz Mađarske,pa čak ni naznaku da pomoć stiže ni
sa jedne strane.
Treba imati u vidu da je bilo jasno i pre predaje,da se
Smederevo borbom ne može spasiti.Prvi razlog je bila
jasna brojčana nadmoć otomanske vojske.Drugi razlog je
bilo postojanje turkofilske stranke u samom utvrđenju
koja je u nekom trenutku opsade mogla da pusti Osmanlije
u grad,kao što se već desilo u Golubcu koji je
1427.godine predat Osmanlijama,iako je trebao da bude
vraćen kraljevini Mađarskoj.Ova stranka je dodatno
ojačala zbog činjenice da je novi despot bio sin kralja
Bosne sa kojim je postojao sukob oko Srebrenice i koji
je iskoristio smrt despota Lazara da preuzme 11 tvrđava
koje su se nalazile u sastavu despotovine Srbije.Zbog
svega ovoga despot Stefan se odlučio da preda grad i
pokuša da pruži otpor Osmanlijama na nekom drugom mestu
i u nekom povoljnijem trenutku,umesto da pokuša da
junački pogine u borbi koja bi se vrlo verovatno
okončala vrlo brzo izdajom i njegovim zarobljavanjem.
|
