|
Doseljavanje Srba na Balkan i prva država
Varvarski upadi u Istočno Rimsko Carstvo (Vizantiju)
trajali su tokom celog 5. veka. Nauka još nije pouzdano
utvrdila kojem su narodu pripadali ti varvari. Stari
izvori pominju Skite, Bugare, Gote. Početkom 6. veka za
vreme vladavine Justina I (518-527) prvi put se spominje
napad Slovena, odnosno Anta, koji su živeli u stepama
severno od ušća Dunava. Vizantijski car Justinijan u
prvo vreme svoje vladavine (527-565) uspešno je ratovao
protiv Anta i Sklavina na levoj obali Dunava gde se još
držao, bar na određenim tačkama, stari rimski limes. Kao
vizantijski plaćenici Anti su čak ratovali i protiv Gota
u Italiji.
Polovinom 6. veka Sklavini su žestoko pljačkali
Vizantiju i u tim pohodima doprli su do samog Carigrada
i Dalmacije. U isto vreme pojavljuju se i Avari kao novi
neprijatelji Vizantije. Avarsko-vizantijski
petnaestogodišnji rat vodio se oko Singidunuma i
Viminacijuma.
U
drugoj polovini 6. veka zajednički avarsko-sklavinski
odredi pljačkali su po Trakiji, Makedoniji i ugrožavali
Solun. Početkom 7. veka vizantijski izvori beleže da je
narod Slovena, koji se sastojao od Draguvita, Sagudata,
Velegezita, Vajunita i Verzita opustošio Tesaliju,
Heladu, Ahaju, Epir, pa čak prešao i u Aziju. Ovi
Sloveni su poraženi pod Solunom, ali su ostali da žive
na ovoj teritoriji.
Za vreme cara Iraklija (610-641) u okolinu Soluna
doselili su se i Srbi (kako je zabeležio car Konstantin
Porfirogenit) i po njima se oblast i nazvala Servija.
Avarsko-slovenski napad na Carigrad 626. godine bio je
koban po Avare, jer posle toga izčezavaju sa istorijske
pozornice, a slovenska plemena naseljavaju se i
učvršćuju u unutrašnjosti Vizantije. Terene koje su
Sloveni pritisli vizantijski izvori nazivaju
"Sklavinije". Ovo su, po svoj prilici, počeci slovenskih
kneževina.
Dolazak Bugara na Balkansko poluostrvo imao je trajne
istorijske posledice na život Vizantije i Srba. Preci
Bugara, koji se u nauci zovu Protobugari, nomadi i
konjanici, prešli su Dunav 680. godine i na teritoriji
između Dunava i planine Balkana nametnuli se kao
gospodari slovenskom stanovništvu koje je živelo u osam
plemenskih oblasti.
Stapanje slovenskog i protobugarskog življa teklo je
brzo, i čini se bez posebnih prepreka. Njihova država
već u drugoj polovini 8. veka ustremila se na jug,
težeći da se proširi na slovensko stanovništvo, koje je
živelo u Trakiji. Poluvekovni bugarsko-vizantijski rat,
vođen sa promenljivom srećom, ustalio je granicu između
ove dve države. Posle toga bugarska ekspanzija usmerava
se na zapad i početkom 9. veka Bugari dolaze u dodir sa
Srbima.
O
najranijem životu i državi Srba u centralnim oblastima
Balkanskog poluostrva veoma malo se zna. Po pisanju cara
Konstantina Porfirogenita, vladarski sin koji je doveo
Srbe umro je pre dolaska Bugara (tj. pre 680. godine).
Posle njega vladali su njegov sin, unuk, pa redom
arhonti (kneževi) od istog roda. Tome rodu ili familiji
pripadali su i najraniji poznati srpski kneževi:
Višeslav, Radoslav, Prosigoj i Vlastimir.
Prema istom izvoru Bugari i Srbi su živeli mirno,
pokoravajući se carevima Vizantije, sve dok bugarski kan
Presijam nije napao srpskog kneza Vlastimira. Rat je
trajao tri godine, verovatno između 836. i 852. godine i
u njemu je bugarski kan izgubio "većinu svoje vojske".
To govori o jačini Vlastimirove države za koju se zna da
je obuhvatala i delove današnje Hercegovine.
Vlastimira su nasledili sinovi: Mutimir, Strojimir i
Gojnik. I oni su imali da izdrže bugarski napad.
Bugarsku vojsku je, po svoj prilici, predvodio Vladimir,
sin kana Borisa, ali neuspešno. I on i dvanaest
bugarskih velmoža (boljara) pali su u srpsko
zarobljeništvo. Srpski vladar ih je oslobidio i posle
toga je zavladao mir. Knez Mutimir vladao je do 891/892.
godine. To je doba kada je Vizantija bila još jaka i
kada je držala celu istočnu jadransku obalu. Vlast
vizantijskog cara i dalje su priznavali slovenski
kneževi, a to se dokazuje time što su oni, kao
vizantijski vojnici, ratovali u južnoj Italiji.
Pokrštavanje Srba
Krajem 9. veka Srbi su primili hrišćanstvo. Kao
argumenat za to u nauci se uzima pojava prvih
hrišćanskih svetačkih imena kod Srba. Zna se da su
Vlastimirovi unuci dobili imena: Stefan (Mutimirov sin)
i Petar (Gojnikov sin). Pretpostavlja se da su oni
rođeni između 870. i 874. godine. Prva faza
hristanizacije Srba veoma je malo poznata. Po svoj
prilici prvi misionari bili su Metodijevi učenici i
sveštenici arhiepiskopije iz Splita, koji su
upotrebljavali latinski jezik. Izgleda da je hrišćanstvo
najpre primio gornji sloj srpskog društva, a da je
većina stanovništva dugo zadržala svoju staru slovensku
pagansku religiju. Pretpostavlja se da su nastanak i
praznovanje porodičnog praznika "slave" - kod Srba, u
stvari izmenjeni oblici starog poštovanja predaka (kult
predaka). Verovatno je to izmirenje paganskog verovanja
i nove hrišćanske religije sasvim prihvaćeno tek za
vreme sv. Save i ono se odnosilo na vernike autokefalne
Srpske arhiepiskopije osnovane 1219. godine.
Dvestagodišnja istorija srpske države (od kraja 9. veka
do kraja 11. veka) obeležena je borbom za vlast
Mutimirovih sinova (Pribislava, Brana, Stefana),
sinovaca Petra (Gojnikovog sina), Klonimira
(Strojimirovog sina) i unuka Pavla (Branovog sina).
Zaharija (Pribislovljevog sina) i Časlava (Klanimirovog
sina). U tim borbama redovno su se mešale Bugarska i
Vizantija.
Učvršćivanje, širenje i jačanje srpske države polovinom
10. veka bilo je delo Časlava, štićenika vizantijskog
cara K. Porfirogenita. Zapadna granica Časlavljeve
države bila je na Plivi, Livnu i Imoti, a severna na
Savi. Ne može se pouzdano utvrditi da li se istočna
granica nalazila na Zapadnoj Moravi. Časlav je poginuo u
borbi protiv Mađara na severu svoje države oko 950.
godine. On je bio poslednji poznati član najstarije
srpske dinastije.
Od Samuila do Nemanje
Početkom 11. veka, posle propasti Samuilove države,
srpske države Raška, Zahumlje i Duklja bile su vazali
Vizantije. Takvo stanje potrajalo je kroz ceo 11. vek,
iako je raški župan Vukan ratovao protiv vizantijskog
cara Aleksija I Komnina. Njegovi naslednici pokušavali
su da se osamostale u vreme vizantijsko-ugarskog rata
(1127-1129) i kasnije, ali nisu uspeli. Veliki rat
protiv cara Manojla I Komnina vodio je srpski župan Uroš
II, Vukanov unuk. Vizantijski car je posle žestoke bitke
na Tari (1150. godine) nametnuo srpskom županu
"dvostruko veći jaram pokornosti nego pre", beleži
vizantijski hroničar. Urošev naslednik, njegov brat
Desa, takođe je pokušavao da se oslobodi vazalskih
obaveza prema Vizantiji. U tom cilju nastojao je da
obezbedi i pomoć ugarskog i nemačkog vladara, ali ga je
upravo to koštalo vladarskog trona. Vizantinci su ga
zarobili i odveli u Carigrad, no on je kasnije, nekako
uspeo da se vrati u zemlju. Postoji podatak da je umro u
Trebinju i da je sahranjen u manastiru Sv. Petra u
Polju.
Posle Dese, a povodom vizantijsko-ugarskog rata kod
Zemuna 1165. godine prvi put se spominje ime Stefana
Nemanje. On je po svoj prilici bio u srodstvu sa raškim
županima. Rodio se u Ribnici (Zeta), gde su mu roditelji
izbegli. Nemanju su krstili najpre latinski, a po
odlasku u Ras, u crkvi Sv. Petra i Pavla pravoslavni
sveštenici.
U
vreme kada je Tihomir, Nemanjin najstariji brat bio
raški veliki župan, Nemanja je bio oblasni gospodar.
Upravljao je Toplicom, Ibrom, Rasinom i Rekom. Posle
susreta sa vizantijskim carem Manojlom I Komninom,
Nemanja je dobio na dar u Dubočicu (oblast oko
Leskovca).
Po već ustaljenom običaju braća (kao oblasni gospodari)
se nisu slagala. Nemanjine namere su bile da postane
veliki župan. Zna se da je to zaista i postao 1166.
godine.
Da bi to postigao morao je da porazi Tihomirovu vojsku.
Sa velikožupanskog mesta Nemanja je, kao i njegovi
prethodnici, gledao kako da se oslobodi vizantijske
potčinjenosti. Učinilo mu se da vizantijsko-mletački rat
1171.-1172. godine pruža za to pogodnu priliku. Međutim,
rat je srećno okončan po Vizantiju, što je omogućilo
caru Manojlu I da izvrši pohod na Srbiju. Nemanja je
izbegao rat, pregovarao je sa carem, odveden je u
Carigrad, ali se vratio kao vizantijski vazal i ostao je
lojalan caru Manojlu do njegove smrti 1180. godine.
Posle smrti cara Manojla I Vizantija je zapala u
unutrašnje neprilike što su iskoristili njeni severni
susedi, pa i Nemanja. Od 1183. godine Nemanja počinje
širenje svoje države. Prvo je osvojio Duklju sa
primorskim gradovima: Danj, Sarda, Drivast, Skadar,
Svač, Ulcinj, Bar i Kotor. Godine 1184-1185. Nemanjina
braća Miroslav i Stracimir pokušali su da osvoje i
Dubrovnik. Sukob je završen potpisivanjem mirovnog
ugovora kojim su regulisana pitanja teritorija i
trgovine.
Dalje širenje svoje države Nemanja je usmerio na jug. Do
1190. godine osvojio je Metohiju (Patkovo, Hvosno,
Podrimlje, Kostrc, Draškovina) s prizrenskom oblašću,
zatim Kosovo (Lab, Lipljan, Sitnica), Skoplje i
teritoriju na gornjem toku Vardara (Gornji i Donji
Polog). Na istoku Nemanja je pripojio svojoj državi
zemlje oko Đunisa (Zagrlata), Niš, Dubočicu, Vranje i
Moravu (Binačka Morava). Pod njegovu kontrolu došla je i
teritorija između Zapadne i Velike Morave (Levač,
Belica, Lepenica). Nemanjina država izlazila je na
Jadransko more od današnjeg Omiša, na severu do Lješa,
na jugu. Nemanjin biograf, njegov sin Stefan Prvovenčani
navodi da je Nemanja osvojio i vizantijske gradove
Pernik, Zemln (Zemen), Velbužd (Ćustendil), Žitomisk i
Stob. Vizantijski car Isak II Anđeo je pokušao da
povrati otete zemlje, ali i pored pobede nije uspeo,
Nemanja je, svakako zahvaljujući jačini svoje države,
uspeo da se osamostali i da sina Stefana oženi
vizantijskom princezom što mu je znatno podiglo ugled.
Svoju vladavinu završio je dobrovoljnim povlačenjem s
vladarskog trona u korist sina Stefana. On se zamonašio
i uzeo je monaško ime Simeon.
Uspon kraljevstva
U
momentu Stefanovog konačnog ustoličenja na čelu srpske
države, počelo je jedno novo razdoblje ne samo u srpskoj
istoriji, nego i u istoriji čitavog Balkanskog
poluostrva. Rušenje Vizantijskog carstva pod naletima
krstaša (četvrti krstaški rat) i nastanak više novih
država na tlu stare imperije promenio je odnos snaga na
jugoistoku Evrope. Ceo Balkan podelio se na dva sveta.
Sjedne strane stajale su one države koje su pripadale
vizantijskom duhu (Srbija, Bugarska i dr.). S druge
strane nalazile su se nove države latinskih krstaša ili
male grčke države. Otuda je i proistekla prozapadna
politika Stefanova. Najvažniji korak u ovom svom
opredeljenju Stefan je učinio kada se 1207. ili 1208.
oženio po drugi put i to venecijanskom princezom Anom
Dandolo.
Njegova prva žena bila je vizantijska princeza Evdokija.
Oba braka sklopljena su iz političkih pobuda. Ovaj drugi
jasno pokazuje kojim putem je Stefan bio nameran da
krene.
Prvi Stefanov pokušaj da od rimskog pape Inoćentija III
dobije kraljevski venac nije uspeo. Ali, njegova
upornost se isplatila 1217. godine. Sava je te godine
poslao u Rim svog učenika Metodija koji od pape Honorija
III dobija blagoslov za krunisanje. Na saboru u
manastiru Žiči, Sava je krunisao svoga brata Stefana
krunom donetom iz Rima. Te 1217. Stefan je postao prvi
srpski kralj, i zato Prvovenčani, a Srbija prvi put
kraljevina.
Događaj koji je imao još presudniji značaj od
ustoličenja Srbije kao kraljevine, bilo je stvaranje
srpske autokefalne (samostalne) pravoslavne crkve.
Ključnu ulogu u ovoj možda najdalekosežnijoj odluci u
srpskoj istoriji imao je Sava Nemanjić. Godine 1219.
Sava odlazi u Nikeju. Od tamošnjeg cara Teodora I
Laskarisa i patrijarha Manojla Sarantena Haritopula
uspeva da izdejstvuje akt o samostalnosti srpske crkve.
To je značilo da srpski arhijereji stiču pravo da
potpuno sami biraju svog arhiepiskopa. Prvi srpski
arhiepiskop postao je Sava u proleće 1219. godine. Odmah
posle toga, Sava je započeo veliki posao učvršćivanja
unutrašnje i spoljašnje organizacije srpske crkve. On je
bio taj koji je udario temelje srpskog pravoslavlja i u
duhovnom i u organizacionom smislu. Onog pravoslavlja
koje poznajemo i prihvatamo i u današnje vreme.
Posle smrti prvog srpskog kralja, Stefana Prvovenčanog
1228. na srpski presto je došao njegov stariji sin
Radoslav, po izričitoj očevoj volji. Njegova kratka
vladavina (1228-1233) bila je ispunjena unutrašnjim
nesporazumima i borbama. Radoslav je bio oženjen kćeri
Jovana I Anđela, epirskog vladara. Verovatno je
neočekivani preokret u spoljnjoj politici Srbije pod
novim kraljem, sa Zapada na Istok, uzdrmao stabilnost
nekadašnje Stefanove države.
Srpska vlastela nikako nije mogla da prihvati
vizantijsku politiku kralja Radoslava. Nezadovoljstvo
srpskih feudalnih gospodara završilo se tako što je
Radoslav zbačen sa prestola. Na njegovo mesto došao je
Stefanov mlađi sin Vladislav. Radoslav se docnije
zamonašio, a Sava ga je sahranio u manastiru Studenici.
I
ponovo je promena na srpskom tronu promenila srpsku
spoljnu politiku. Vladislav je tražio i našao oslonac u
Bugarskoj. Oženio se bugarskom princezom Beloslavom,
kćeri Jovana II Asena. Ubrzo je i Sava otišao sa mesta
srpskog arhiepiskopa. Na saboru u Žiči on se povukao
ostavljajući svoje mesto učeniku Arseniju. Sava je
napustio Srbiju i ponovo krenuo na Istok. Obišao je
Palestinu, Aleksandriju i Nikeju. Umro je u Trnovu 14.
januara 1236. godine. Uz velike muke i protivljenja svog
tasta, Vladislav je uspeo da Savine mošti vrati u Srbiju
i sahrani ga u kraljevskom manastiru Mileševi iduće,
1237. godine.
Vladavina kralja Vladislava trajala je tačno deset
godina. Oslonjen na Bugarsku, Vladislav je trajao koliko
i njegov glavni saveznik. Sa prodorom Mongola u Ugarsku
i Srbiju, njegova vlast je počela da posrće. Još
jedanput je srpska vlastela odredila sudbinu prestola.
Ustala je protiv Vladislava, uspela da ga zbaci i da
dovede na vlast trećeg sina Stefana Prvovenčanog, Uroša
I. Sve se to odigralo 1243. godine. Uroš je na čelu
srpske kraljevine ostao više od trideset godina. Za sve
to vreme gledao je kako se prilike na Balkanskom
poluostrvu iz osnova menjaju. Vizantija je obnovljena
1261, a Ugarska je naglo počela da izrasta u silu prvog
reda. Srbija, mada pritisnuta i sa severa i sa juga,
bila je dovoljno velika država da neposredne opasnosti
nije bilo. Uroš I je vodio politiku koliko na prvi
pogled pomirljivu prema susedima toliko i smišljenu.
U
prvom periodu svoje vladavine obezbedio je granice
srpske države. Naročito su značajni njegovi odnosi sa
Dubrovnikom. Nekoliko puta su se pogoršavali i ponovo
uspostavljali. U dva maha Uroš je i napadao grad i na
taj način primoravao Dubrovčane na poštovanje drevnih
obaveza prema srpskom vladaru. Uroš je bio dovoljno
umešan da su ga smatrali prijateljem Nikejskog carstva,
mada sam nikejski car nikada nije bio sasvim uveren u
Uroševe prave namere.
Sredinom trinaestog veka Srbiji je najveća opasnost
pretila od Bugarske. Ali, ni ta opasnost nije izrasla u
otvoreni sukob. Pritisak je dolazio i sa severa i sa
jugozapada, ali je posle smrti bugarskog cara Mihaila
Asena, polako jenjavao.
Ali, Uroš nije na svim stranama bio tako uspešan. Njegov
najveći promašaj bio je napad na Mačvu 1267-1268, kada
ga je mačvanski gospodar uz pomoć ugarskog kralja Bele
IV porazio i zarobio. Srpski kralj se morao otkupiti da
bi se vratio u svoju kraljevinu. Kao znak pomirenja
posle ovog neuspeha, Urošev sin Dragutin oženio se
ugarskom princezom Katalinom, verovatno oko 1270.
godine.
Uroš je ponovo zaratio sa Dubrovnikom 1275. Iako je
pobedio Dubrovčane, na insistiranje venecijanskog dužda
mir je ponovo uspostavljen. Uroša je zbacio sa prestola
njegov sin Dragutin duboko nezadovoljan očevim
nepoverenjem. Dragutin je uporno zahtevao vlast u jednoj
srpskoj oblasti. Budući da mu otac nikako nije izlazio u
susret Dragutin je zaratio sa ocen i pobedio ga. Uz
majčin oprost, postao je srpski kralj 1276. godine.
Poraženi otac se zamonašio i umro već naredne godine.
Dragutin nije dugo ostao na vlasti. Pao je nesrećno sa
konja na Jelači 1282. Ostao je obogaljen. Razočaran i
fizički i moralno ubrzo je odstupio sa prestola u korist
svog mlađeg brata Milutina. Promena na srpskom tronu
odigrala se na saboru u Deževu.
Najduža vladavina jednog vladara u srpskoj istoriji
srednjeg veka bila je upravo Milutinova. On je proveo na
tronu bezmalo četrdeset godina (1282-1321).
Na samom početku, Milutin je došao u sukob sa bratom
Dragutinom. I taj sukob trajao je do kraja trinaestog
stoleća i preneo se u novi, četrnaesti vek. Nije
pouzdano utvrđen tačan datum pomirenja između braće, ali
se zna da su 1313. delovali zajedno. Ne zadugo posle
pomirenja, Dragutin je umro ostavljajući svoje oblasti
sinu Vladislavu. Milutin je to iskoristio, napao
sinovca, pobedio ga, bacio u zatočeništvo i zauzeo
Rudnik, rudarsko naselje Lipnik, grad Mačvu i verovatno
Beograd. To je dovelo do pogoršanja odnosa između
Milutina i ugarskog kralja Karla Roberta. Prvo je
ugarska vojska prodrla u Srbiju 1319. zauzimajući sve
bivše Dragutinove posede i prodirući dolinom Kolubare.
Ali, ugarski uspesi bili su kratkog daha. U protivudaru
Milutin je povratio deo zauzetih zemalja. Tako je u
proleće 1320. Karlo Robert ipak uspeo da sačuva Mačvu
pod svojom upravom.
I
Milutin je imao muka sa Dubrovnikom. Ratovao je sa
Dubrovčanima 1317, ali se ne zna pod kojim uslovima je
zaključeno primirje. Jedino je sigurno da je Milutin
ostao dužan oko 4.000 perpera dubrovačkim trgovcima i da
je izmirenje toga duga razvlačio sve do 1318. kada su
Dubrovčani dobili dozvolu da slobodno trguju u Srbiji.
Srpski kralj morao je da odoli i naletima albanskih
velikaša koji su, kao katolici, poslušali rimskog papu u
zapovesti da zbace Milutina 1319. godine. Na žalost
ishod ove akcije ostao je nepoznat, ali je malo
verovatno da je imala velikog uspeha. Još jednom je
Milutin uspeo da se sačuva, ovoga puta uz pomoć epirskog
despota Tome.
Ono što je najvrednije iz dugogodinje vlasti kralja
Milutina svakako su mnoge zadužbine i crkve koje je
srpski vladar sagradio. Nijedna krunisana glava porodice
Nemanjića nije toliko uradila da za sobom ostavi
graditeljski i umetnički trag kao Milutin.
S
druge strane, srpska država koju je za sobom Milutin
ostavio posle četrdeset godina na prestolu nije imala
onaj unutrašnji sjaj i trajnost građevina njegovog doba.
Istinski uspon srpske države Nemanjića doćiće tek
sredinom četrnaestog veka.
Stvaranje carstva
Bio je to vek i veličanstven i tragičan. I trijumfalan i
porazan. Nema u prošlosti Srba nijednog perioda tako
velikog i, u isti mah, tako neumitno poraznog kao što je
četrnaesto stoleće.
Doba srpske istorije od 1321. do 1371. godine bilo je
ono najsjajnije vreme srednjovekovne države i srpskog
carstva, koje je nagovestilo posrtanje i pad. Od dolaska
na vlast Stefana III Dečanskog, preko veličanstvenog
Dušanovog carstva do poraza na Marici, zloslutnom
vesniku Kosovske bitke.
Smrt kralja Milutina obeležila je novo razdoblje u
istoriji srednjovekovne Srbije. Njene su granice bile
znatno proširene i prema jugu i prema severu. Ali,
unutrašnje stanje u državi nikako nije bilo sređeno u
onoj meri u kojoj je to bilo potrebno da bi se
Milutinova Srbija stabilizovala i održala.
Središnja vlast nije se učvrstila, a lokalna vlastela,
se toliko osilila da su njeni zahtevi ozbiljno
ugrožavali interese države. Ni pitanje o nasleđu nije
bilo rešeno. Stariji sin Milutinov, Stefan, gotovo slep,
bio je logičan naslednik, mada je njegov mlađi brat
Konstantin takođe pretendovao na krunu. I Dragutinov sin
Vladislav imao je ambicija da dođe na srpski presto, na
osnovu sporazuma svoga oca i kralja Milutina. Tako je
počeo građanski rat u Srbiji.
Do 1322. Stefan III, docnije nazvan Dečanski, ipak je
uspeo da pobedi svoje protivnike i da se ustoliči kao
vladar Srbije. Tada je i krunisan "bogodarovanim vencem
kraljevstva srpskog" (6. januara 1322). Oženio se 1325.
godine Marijom Paleolog, kćeri panhipersevasta Jovana,
sinovca vizantijskog cara Andronika II. U vizantijskom
sukobu između dede i unuka, Andronika II i Andronika
III, Stefan je stao na stranu svoga tasta. Iako je
njegova strana poražena, Stefan je uspeo da u ovom ratu
zauzme Veles, Prosek i još neke gradove u Makedoniji.
Dečanski je ratovao i sa Dubrovačkom Republikom na
jugozapadu. Krajem treće decenije četrnaestog veka, on
je povratio Ston i Pelješac, verovatno i delove Huma.
Ali, srpskoj državi i njenom vladaru kao da nije bilo
mira. Snaga Srbije ujedinila je bugarskog vladara
Mihaila i Andronika III. Moralo je da dođe do ratnog
sukoba.
Bitka kod Velbužda 1330. godine između Srba i Bugara bio
je taj odlučujući sudar. Bugari su do nogu potučeni, a
sam car Mihailo poginuo je u ovoj bici. Andronik III, na
vest o porazu Bugara, povukao je svoju vojsku koju je
već bio poslao u pomoć Mihailu.
Iako je pobedio Bugare, Stefan III je i dalje imao jake
protivnike u svojoj državi. Srpska vlastela mu je
najviše zamerala pomirljiv stav prema Vizantiji i to
objašnjavala uticajem kraljičinim. A ona je, sa svoje
strane, uporno radila da naslednik Stefanov bude njen
sin Siniša, a ne stariji sin Stefana Dečanskog, Dušan.
Kraljević Dušan i srpska vlastela u Zeti uveliko su
rešili da je kucnuo čas da se učini kraj vladavini
Stefanovoj. Njihovo uverenje utvrdio je prevrat u
Bugarskoj, u kojoj je za cara proglašen Jovan
Aleksandar. Njegove pretnje Srbiji ozbiljno su
ugrožavale i državne granice i samu državu. Dušan je
ubrzo, uz pomoć zetske vlastele, krenuo na oca, lako ga
savladao i zarobio. Dušan se krunisao za kralja 8.
septembra 1331, a svrgnuti otac i vladar umro je posle
nekoliko meseci, novembra iste godine. Ubrzo će zpočeti
period velikih osvajanja u pravcu jugoistoka.
Stefan Dušan bio je sigurno jedan od najznamenitijih i
najuspešnijih srpskih vladara srednjeg veka. On je bio
taj koji je srpski narod doveo do vrhunca moći i
političke i zavojevačke. On je ostvario one snove koje
su sanjali Uroš I i Milutin. I mnogo više.
Najtačniji opis Dušanov dao je veliki srpski istorik
Stanoje Stanojević u svojoj Istoriji srpskog naroda, pre
više od osamdeset godina, 1908:
"Duboke političke mudrosti u njega nije bilo, ali je on
imao prirodne bistrine da shvati neposrednu situaciju i
da je iskoristi. Osim toga, on je shvatao potrebu u
korist dobre organizacije, mada sam nije bio dobar
organizator".
Dušan se ubrzo oženio sestrom Jovana Aleksandra,
Jelenom. Uglavnom zahvaljujući tom braku odnosi između
Srbije i Bugarske ostali su dobri i prijateljski sve do
smrti cara Dušana.
Već 1331. Dubrovčani su svečano dočekali novog srpskog
kralja. Dve godine docnije (1333) od njega su dobili
Ston i Pelješac uz obavezu da plaćaju godišnje srpkom
vladaru 500 perpera (oko 250 dukata), što su oni i
činili.
Mladi srpski vladar, posle sređivanja prilika na
zapadnim granicama, odmah je napao Vizantiju 1334.
godine i osvojio gotovo čitavu Makedoniju, gradove
Prilep, Ohrid, Kostur, Strumicu i druge gredove, što je
primoralo vizantijskog cara da zatraži mir, koji je
uspostavljen avgusta iste godine. Na osnovu mira sa
Vizantijom Srbiji su priznate sve nove granice. Jedino
od čega je u ovom trenutku srpski kralj morao da
odustane bila je opsada Soluna. Dušan je takođe bio
zainteresovan za sklapanje mira, pošto je ugarska vojska
upala u Srbiju. Srpski kralj je brzo prebacio svoju
vojsku na sever, potukao je Ugre i proterao ih preko
Save. Ugri su pokušali i 1339. godine da povrate
izgubljene teritorije, što im tada nije pošlo za rukom.
Veliku ofanzivu protiv Vizantije kralj Dušan je poveo
1342/43. godine, zajedno sa vizantijiskim prebegom i
protivcarem Jovanom Kantakuzinom. Srpski kralj je brzo
osvojio gradove: Kroju, Berat, Kaninu, praktično celu
Albaniju izuzev Drača, a potom Voden, Kostur, Hlerin i
Melnik. Savez između Dušana i Jovana Kantakuzina brzo se
raspao, pa je ovaj poslednji zatražio pomoć Turaka
Seldžuka iz Male Azije, koji su mu u više mahova
pomogli. Srpski kralj je nastavio samostalno da osvaja
vizantijske gradove, pa kada je 1345. godine osvojio
grad Ser, proglasio se za cara, da bi na Uskrs 16.
aprila 1346. godine bio na svečan način krunisan za cara
Srba i Grka u Skoplju. Svog sina Uroša proglasio je
kraljem. Pošto je krunisanje mogao da obavi samo
patrijarh, to je srpski sabor prvo izabrao arhiepiskopa
Joanikija za patrijarha, koji je potom, proglasio cara
Dušana.
Ratovanja i osvajanja Dušanova nikako nisu prestajala.
On je do kraja 1348. osvojio Etoliju, Akarnaniju i
Tesaliju, tako da se njegovo carstvo prostiralo do
Dunava na severu do Korinstskog zaliva na jugu, a od
obala Jadranskog mora na zapadu kod Dubrovnika do obala
Jegejskog mora na istoku kod Kavale. Već 1349. napadnuta
je i Bosna, ali Dušan nije uspeo da osvoji grad Hum,
mada je neke od ovih krajeva opusteo i opljačkao. Srpski
car je pokušao 1350. da povrati Zahumlje i Krajinu, pa
je sa velikom vojskom prešao Neretvu i uputio se prema
Krki, ali su ga nemiri u grčkim oblastima omele u tom
poduhvatu. Krajina i Zahumlje ostaće u sastavu bosanske
države.
Početkom pete decenije četrnaestog veka Dušan se okrenuo
prema severu. U sukobu sa ugarskim vladarem Lajošem
osvojio je Mačvu i Beograd 1353. Godinu dana pre toga,
Dušanova vojska se, zajedno sa Bugarima, prvi put
suprotstavila turskoj najezdi, u prvoj Maričkoj bici.
Iako je srpska vojska ubedljivo poražena, to nije ni u
kom slučaju zaustavila Dušanova osvajanja.
Krajem 1355. izbio je rat između Dušana i Mletačke
republike s jedne strane, i Ugarske i Bosne, s druge
strane. Ali, tek što je rat počeo, car Dušan je iznenada
umro (20. decembra 1355). Rat se završio posle tri
godine, a Ugarska je dobila Dalmaciju i Dubrovnik
(1358).
Verovatno najznačajniji dokument Dušanove vladavine u
Srbiji bio je njegov Zakonik iz 1349. godine (dopunjen
1354). Dušanov zakonik kodifikovao je i pravno uobličio
sve one pravne norme i običaje koji su do toga doba
vladali u Srbiji.
Posle smrti Dušanove, Srbija je ušla u novo razdoblje
svoje burne istorije. Doba u kome su lokalni feudalni
gospodari preuzeli vodeću ulogu i ugrozili prvenstvo
centralne vlasti. Kralj Uroš II, sin cara Dušana, nije
imao ni snage ni mudrosti da im se suprotstavi. Nije
mnogo vremena prošlo pre nego što se Dušanovo carstvo
nije sasvim raspalo. U prvi plan došla je porodica
Mrnjavčevića i još nekoliko predstavnika srpske
vlastele. Neki od njih priznavali su vrhovnu vlast Uroša
(Lazar Hrebeljanović u južnoj Srbiji, Vuk Branković na
Kosovu, braća Balšići u Zeti, Nikola Altomanović na
Zlatiboru i Rudniku), dok se Vukašin Mrnjavčević odvojio
od Uroša i 1366, u svojoj prestonici Prilepu, proglasio
za kralja. Ali, svaki od njih, bez obzira na svoj odnos
prema Urošu, sami su brinuli o svojim posedima, jer sam
Uroš to nije ni mogao, ni umeo.
Tako je Srbija, podeljena i slaba, dočekala tursku
najezdu. A otomanski zloglasni i rušilački huk, već je
stizao do srpskih zemalja. I postajao je sve jači.
Propast
Sredinom XIV veka na tlu Evrope se pojavila jedna nova
sila, koja će, kasnije, vekovima odlučivati o sudbini
balkanskih naroda. U to vreme retko ko je mogao da
pomisli da će se Osmanlije zaustaviti tek pod zidinama
Beča.
Jedini su Srbi predvideli sudbinsku opasnost od nabujale
turske matice. Iako i oni slabi, krenuli su van granica
svojih zemalja da odlučnom bitkom preduprede neprestane
nalete Osmanlija i jednom za svagda ih vrate u
Anadoliju. Ipak, pod okriljem noći, između 25. i 26.
septembra 1371. godine (po starom kalendaru), Turci su
izveli prepad na neopreznu srpsku vojsku i potukli je do
nogu.
Strahoviti poraz na Marici imao je dalekosežne
posledice. Označio je početak propasti Srpskog Carstva.
Pogibijom kralja Vukašina i despota Uglješe
Mrnjavčevića, nesposobni car Uroš izgubio je oslonac
svoje vlasti. Državu je zahvatilo bezvlašće, zemlja je
opustela, zavladala je glad, strah i panika.
Ne dugo posle bitke, decembra iste godine, umro je i car
Uroš. Njegovom smrću ugasila se dinastija Nemanjića. Bio
je to kraj Srpskog Carstva.
Državu su razdrobili oblasni gospodari: Kraljević Marko,
braća Jovan i Konstantin Dejanovići (Dragaši), Đurađ
Balšić, Vuk Branković, Nikola Altomanović, Lazar
Hrebeljanović i drugi. Još uvek zvaničnog kralja, Marka
Mrnjavčevića, nijedan srpski velikaš nije hteo da prizna
za vrhovnog gospodara. Uostalom, kao prvi na udaru, on
je zajedno s braćom u Dragašima, bio primoran da posle
Maričke bitke postane turski vazal.
Središte srpske države se pomerilo na sever, u oblast
kneza Lazara Hrebeljanovića. Mudrim i dalekovidim
državničkim potezima, knez Lazar se brzo izdigao iznad
drugih velikaša i nametnuo kao naslednik Nemanjića.
Veliki ugled je stekao kada je pomirio srpsku i
carigradsku crkvu, čime je srpskom verskom poglavaru
konačno priznata titula patrijarha.
Posle pobede nad Nikolom Altomanovićem (1371), u čemu mu
je pomogao bosanski kralj Tvrtko, knez Lazar je proširio
svoju neposrednu vlast na Rudnik i Zlatibor. Kasnije,
1379. godine, pripojio je i oblast Kučeva i Braničeva
koje su pripadale Radiču Brankoviću. U svom najvećem
obimu, oblast kneza Lazara se prostirala od izvorišta
Južne Morave do Dunava, Save i Drine. Gospodario je
celim Pomoravljem, s gradovima Nišem, Kruševcem
(prestonica), Užicem i rudarskim središtima Novim Brdom
i Rudnikom. Pored Lazara, najveći srpski velikaši su
bili njegovi zetovi Vuk Branković, gospodar Kosova i
Skoplja i Đurađ Balšić u Zeti. Obojica su kovali novac
sa svojim likovima, što je govorilo o njihovoj potpuno
samostalnoj vlasti. Knez Lazar nije imao ni dovoljno
moći, ni dovoljno vremena da ih potčini, i na taj način,
možda ujedini srpsku državu. Sve njegove državotvorne
napore zaustavili su Turci.
Na Lazarevu oblast prvi put su napali 1381. godine,
deset godina posle Maričke bitke. Tada su ih na
Dubravnici kod Paraćina potukli vlastelini Crep i
Vitomir. Kasnije su Turci zauzeli Niš (1386), ali ih je
Lazar sačekao i suzbio kod Pločnika. Širenje Osmanske
države i sve češći turski upadi upozorili[1] su kneza
Lazara da se neminovno približava vreme odlučne bitke.
Bitka se dugo i pažljivo pripremala na obe strane.
Koliki značaj su joj dali i Srbi i Tuci vidi se po tome
što su vojske predvodili sami vladari. Za poprište su
odredili kosovsku ravnicu. Boj je započeo u vidovdansko
jutro, u utorak 15. juna 1389. godine (28. juna po novom
kalendaru). Ako se kao odrednica uzme Muratovo tulbe,
vojske su se sukobile negde blizu sastava Laba i
Sitnice. U početku su Srbi imali vidnog uspeha.
Vuk Branković, koji je zapovedao desnim krilom, potpuno
je razbio odrede Muratovog sina Jakuba. Lazar je bio
bitku u centru, odakle se jednog trenutka verovatno
odvojio plemić Miloš, koji se prema predanju prezivao
Obilić, i krenuo u turski tabor da ubije sultana Murata
i reši bitku. Da bi nekako dospeo u njegovu blizinu,
pretvarao se kako hoće da se preda. Kada su ga priveli,
istrgao je mač i zario ga u sultana.
Posle Muratove smrti nastala je zbrka u kojoj se
najbolje snašao njegov drugi sin Bajazit. Naredio je da
se prikrije sultanova smrt, i istovreme, pogubio je
Jakuba kao mogućeg pretendenta na presto. Potom je
sabrao sve turske snage, učinio odlučni juriš i
preokrenuo situaciju na bojištu. Zarobio je kneza Lazara
i odmah ga pogubio. Među retkim plemićima koji su
izbegli smrti, nalazili su se Vlatko Vuković i Vuk
Branković. Narodno predanje je potonjeg osudilo za
izdaju i dogovor s Turcima. Iako o izdaji nema potvrde u
izvorima, docniji potezi Vuka Brankovića i njegovih
sinova govore da se tradicija ne bi smela olako
odbaciti.
Smrt sultana Murata i činjenica da su se Turci odmah
povukli, stvorili su utisak da su Srbi izašli iz bitke
kao pobednici. Evropa je slavila hrišćansku pobedu.
Ipak, posledice bitke su bile porazne po Srbe. Izgubili
su cvet svog plemstva i veliki deo vojske.
Pogibijom kneza Lazara, koji je jedini pokušavao da
zaustavi proces raspadanja srpske države, zemlja je
dovedena na ivicu katastrofe. Prvi ishod Kosovskog boja
možda nikada neće biti rasvetljen zbog oskudnosti i
neusaglašenosti savremenih izvora i brzo stvorene
legende koju su već u XV veku podlegli potonji
hroničari. Kakav god da je bio, predanje ga je
prihvatilo kao poraz, što je potpuno razumljivo ako se
sagleda u svetlu izgubljene slobode, grčevite borbe za
poslednje ostatke države i početka nepreglednog niza
beznadnih seoba. Srbija nije propala na Kosovu, ali je
ova ključna bitka okrenula njen istorijski razvitak u
drugom pravcu.
Kosovska bitka i Lazarev izbor Carstva nebeskog prerasle
su u legendu koju je narodna tradicija sudbinski vezala
za srpskog čoveka razvivši kolektivno osećanje
odgovornosti i uzdignuvši ga na visinu moralne obaveze
okajanja greha, ne molitvom, nego svesnom borbom.
Simbol Kosova se vremenom oblikovao u posebnu etiku,
koja je, uz pravoslavnu crkvu kao osnovnog nosioca,
često bila jedini element svesti zajedništva, obeležje
pripadnosti jednom narodu dugo rasutom po okolnim
carstvima. Postao je simbol otpora tuđoj religiji i
kulturi, koje su se uporno i sistematski trudile da Srbe
potčine, progutaju i pretope, pre svega duhovno,
uništavajući sve što bi ih podsećalo na njihovu
postojbinu i nacionalni identitet.
Kosovski mit je u toku proteklih vekova bio toliko
čvrsto usađen u narodnu svest, da je postao osnovno i
trajno obeležje jednog mentaliteta, i kako se pokazalo,
neugasivo nadahnuće, strahovit unutrašnji naboj u svim
oslobodilačkim pokretima, ustancima i ratovima, naročito
u XIV i XV veku.
|
