Banat
je geografski region, administrativno podeljen između
Srbije, Rumunije i Mađarske. Istorijska prestonica
Banata je Temišvar, koji se danas nalazi u Rumuniji.
Srpski deo Banata je uglavnom lociran u Autonomnoj
Pokrajini Vojvodini (Veoma mali deo Banata
administrativno pripada gradu Beogradu). Na teritoriji
Vojvodine, Banat je administrativno podeljen na okruge:
Severnobanatski, Srednjobanatski i Južnobanatski.
Najveći grad srpskog Banata je Zrenjanin (79.545), a
ostali veći gradovi su: Pančevo (76.110), Kikinda
(41.825) i Vršac (36.001).
U 2.
veku Banat je bio sastavni deo rimske provincije Dakije.
Na prostorima Banata, Sloveni, se prvi put zvanično
pojavljuju u šestom veku.
Po zapisu Mađarske istorijske hronike Gesta Hungarorum
(Gesta Hungarorum), u devetom veku Banatom je vladao
bugarski vojvoda Glad, koji je bio vazal bugarskog cara
Simeona. Gladov potomak, banatski vojvoda Ahtum, bio je
poslednji vladar koji se suprostavio uspostavljanju
neposredne vlasti Mađarskog kraljevstva. Ahtum je bio
pravoslavni hrišćanin.
Osnivanjem mađarske kraljevine Banat, oko 1028. godine,
potpada pod mađarsku vlast i tako ostaje do 1552. godine
kada ga preuzimaju Turci
Masovnije seobe Srba u ove krajeve počele su odmah posle
bitke na Kosovu, a kasnije u vreme vladavine despota
Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića, i posle pada
Smedereva (1459). Mađarski element brzo je iščezao pred
Turcima, a na njihovo mesto naselili su se Srbi. Od
1552. do 1717. Banat je bio pod turskom vlašću kao
Temišvarski vilajet (Temišvarska pokrajina), podeljen na
sandžake, a sandžaci na nahije. Oko polovine 16 veka
zapadni, ravni Banat bio je etnički dominantno srpski.
Iz toga doba na teritoriji Banata su poznate srpske
episkopije: lipovska, vršačka, bečkerečka i temišvarska.
1594. godine, podigli su Srbi u Banatu pod vođstvom
velikobečkerečkog vladike Todora takozvani Banatski
ustanak, koji se nesrećno završio, a vladika biva
uhvaćen i živ odran od strane Turaka.
Pošto
je Austrija izbacila Turke iz Banata, vojno ih
porazivši, od (1718.), požarevačkim mirom, Banat je
uređen kao vojnička provincija pod imenom tamiškog
Banata, te je podeljen na 11 okruga. Marija Terezija
izuzima 8 okruga iz nadležnosti vojnih vlasti, te uvodi
civilnu administraciju (1741), dok je od ostala 3
okruga, kasnije (1768—1773) uspostavila banatsku vojnu
granicu. Banatska provincija je ukinuta 1778 i
priključena Ugarskoj (u to vreme austrijskoj
provinciji).
Posle
razvojačenja pomoriške i potiske granice , mnogi Srbi su
se preselili u Banat i naseljeni su u mesta pored Tise.
Prilikom stvaranja banatske vojne granice nisu ušli u
njen sastav severni delovi današnjeg Banata, a Srbi su
zbog toga bili nezadovoljni. Da bi stišala
nezadovoljstvo Srba, koji nisu ušli u sastav granice
1774, formirala je Marija Terezija veliko-kikindski
okrug (distrikt), koji se sastojao od 10 opština, i to:
Velika Kikinda, Mala Kikinda, Karlovo, Kumane, Karaš,
Obilićevo (Josefovo), Srpski Krstur, Vranjevo, Melenci i
Mokrin. U to doba u Banatu se već sprovodila snažna
kolonizacija Nemaca.
 Vojvodstvo
Srbija i Tamiški Banat 1849 godine
1849
stvorena je nova austrijska oblast »Vojvodstvo Srbija i
Tamiški Banat«, koja je, pored delova Bačke i Srema,
zauzimala i čitav Banat (izuzimajući vojnu granicu).
Glavni grad je bio prvo u Sremskim Karlovcima, pa u
Zemunu, Velikom Bečkereku i na kraju u Temišvaru. 1860
ukinuta je Vojvodina, 1873 razvojačena je banatska
granica, 1876 prestao je da postoji kikindski okrug, te
je čitav Banat podeljen na tri županije: torontalsku,
tamišku i krašovsku i podređen centralnoj državnoj
ugarskoj upravi. Od Austro-Ugarske nagodbe (1867),
Ugarska počinje da sprovodi snažnu kolonizaciju Mađara u
Banat.
1918.
se zapadni Banat, kao deo Vojvodine, ujedinjuje sa
Srbijom. 1919. povučena je demarkaciona linija između
Rumunije i Kraljevine SHS, a kasnije su naknadno
učinjene još neke korekcije (Modoš, Pardanj).
Prema
popisu, koji je sprovela Kraljevina SHS (31/1 1921.),
Banat je imao 9.776 km˛ i 582.571 stanovnika (od toga
3.940 vojnika), od kojih je bilo Srba oko 240.000,
Slovenaca 2.139, Čeha 2.081, Slovaka 15.544, Rusina 6,
Bugara 2.277, Poljaka 70, Rusa 2.369, Mađara 102.104.
Nemaca 138.292, Jevreja 4.690, Albanaca 375, Turaka 91,
Rumuna 72.305, i ostalih oko 4.000. Po veroispovesti je
bilo: pravoslavnih 310.846, katolika 225.000,
grko-katolika 1.649, evangelista 39.210, muslimana 697,
drugih 69, bez veroispovesti 590.
Nekada je Banat bio veoma močvaran, a kada je isušen,
postao je jedno od najplodnijih zemljišta u Evropi. Kao
i susedna Bačka, Banat je, osim nešto na istoku, ravan,
ali bez šuma i ruda. Stanovništvo se bavi u ogromnoj
većini ratarstvom, te se proizvode sve vrste žita,
naročito pšenica i kukuruz. Znatna je i kultura duvana i
šećerne repe. Vinogradarstvo je razvijeno kod Vršca i
Bele Crkve. Stočarstvo je takođe vrlo važno, ali ne u
onoj meri kao pre, kada je bilo glavno zanimanje
stanovništva. Trgovina je znatna, naročito sa žitom i
stokom. Industrija je lepo razvijena u gradovima. Znatna
je mlinska, a i ostala industrija, kao ciglane, šećerna,
pivarska, kamena, kožna, drvena, tekstilna, kemička i
dr.
Najveći grad u Banatu je Zrenjanin koji je osmi po
veličini grad u Srbiji. Pored Zrenjanina administrativni
i kulturni centri Banata su Pančevo, Vršac i Kikinda.
Trenutno najrazvijenija privreda je u Vršcu. U Banatu se
nalaze i najbogatija nalazišta nafte i zemnog gasa u
Srbiji.
Po
vrednosti svoje zemlje i položaju između dve plovne
reke, usred bogatih regiona, blizu Beograda, sa vrlo
kulturnim stanovništvom, bogatom industrijom i vrlo
znatnom trgovinom, Banat, kao region, zauzima vidno
mesto u Srbiji i Vojvodini.
Banatska republika
je proglašena 31. oktobra 1918. u Temišvaru, nakon
raspada Austro-Ugarske. Stvoreno je Banatsko narodno
veće, koje se sastojalo od pet predstavnika sledećih
naroda: Nemaca, Mađara, Srba i Rumuna.
Civilni poverenik Republike je postao dr. Oto Rot, dok
je vojni zapovednik postao Albert Barta. Mađarska vlada
je priznala nezavisnost Banatske republike. U tom smislu
se smatra da je to bilo podržano od Mađarske, u svrsi
zadržavanje severnog Banata i zaustavljanja opredeljenja
tamošnjeg stanovništva za južnoslovensku državu.
Banatsko narodno veće je organizovalo vojne odrede i
civilnu stražu 4. novembra iste godine. Cilj ovih vojnih
postrojba je bio uspostaviti nadzor nad celom
teritorijom Banata. Ipak, Banatska republika je bila
kratkog veka; nakon nekoliko dana, srpske trupe su ušle
u Banat, što je bio kraj Banatske Republike.
|
