|
Novija srpska
arhitektura
Ivica
Mlađenović
Nije
nepoznato, arhitektonske slike prvo se definišu preko
urbanističkih planova. Beogradska Ulica kneza Mihaila,
sa susednim blokovima, gotovo je tri veka predmet
interesovanja graditelja. U okviru barokne urbanističke
rekonstrukcije Beograda, između 1718. i 1739. godine,
Austrijanci su današnju glavnu, Knez-Mihailovu, ulicu
definisali kao monumentalnu graditeljsku granicu između
srpske i nemačke varoši. U neposrednoj blizini ove
ulice, paralelno s vododelnicom, formirali su Veliki
trg. Na dve suprotne strane trga izgradili su
reprezentativne zgrade, Aleksandrovu i Mauerovu kasarnu.
Međutim, ovaj trg nije dugo zadržao svoju funkciju.
Povratak Turaka, u drugoj polovini 18. veka i prvoj
polovini 19. veka, sveo je Veliki trg na Malu pijacu.
Ortogonalna blokovska šema našla se u kandžama sasvim
nekontrolisanog, mahalskog građenja. Treća urbanistička
rekonstrukcija najznačajnijeg područja Beograda, od
1867. do 1887. godine, po zamisli Emilijana Josimovića,
prvog srpskog urbaniste, konačno je utvrdila vladavinu
pravilnih blokova, na evropski način. Knez-Mihailova
ulica, naslonjena na Beogradsku tvrđavu, uz Veliki trg,
ili Malu pijacu, ili Kraljev trg, ili Studentski trg
danas, bila je i ostala dominantan motiv u vizurama
makroprostora celog Beograda.
Nije
samo Beograd prolazio kroz urbanističke preobražaje.
Mnogi gradovi današnje Srbije menjali su svoju
urbanističku sliku. Recimo, pre nego što je proglašen za
prestonicu srpskog kneza Lazara, Kruševac nije imao veći
značaj u srednjovekovnoj srpskoj državi. Do konačnog
oslobođenja od Turaka, 1833, u Kruševcu su se smenjivale
turske, austrougarske i srpske vojske. Sve te vojske, u
okviru svojih država, preko urbanističkih i
arhitektonskih slika i građevina definisale su gradove i
sela kao priloge svojoj istoriji. U drugoj polovini
prošlog veka sudske palate, načelstva, gradske uprave,
kasarne, bolnice i škole izraz su vremena koje se
otvaralo prema svetu. Banja Koviljača blizu Šapca,
Vrnjačka Banja blizu Kruševca, mnoge banje blizu većih
gradova Srbije u procvatu su mondenske arhitekture na
razmeđu dva veka, prošlog i našeg.
Beograđani su 1968. obeležili stogodišnjicu svog prvog
urbanističkog plana. Podsećanje na delo Emilijana
Josimovića, bilo je u kontekstu pripreme novog
urbanističkog plana. U Beograd je te godine doputovao i
ugledni Alberto Moravija. Na završetku posete
izjavljuje: "Beograd je redak grad, mali je broj takvih
gradova u svetu. U jednom trenutku, posmatrajući siluetu
grada sa Dunava, pomislio sam da se nalazim negde u
okolini Beča. U drugom času, imao sam utisak da sam u
nekom drugom svetskom gradu, možda, u Parizu ili
Briselu. Beograd je jedinstven, ne samo zbog svog
idealnog položaja na dvema rekama već i zbog toga što
predstavlja sintezu nekoliko svetskih gradova."
Beograd je bio i ostao glavna raskrsnica između istoga i
zapada, severa i juga Evrope, pa otuda i uticaji koji su
na arhitektonskom planu bili, možda, uočljiviji nego u
nauci, tehnologiji, prosveti, kulturi, umetnosti,
ekonomiji, sportu. Gosti Beograda, poput Moravije,
osećali su da ovaj otvoreni grad, u baštini svoje
graditeljske kulture, ima od gotovo svake evropske
metropole ponešto. A kako i ne bi imao!
Banaćanin Emilijan Josimović, rođen 1823. godine, visoke
škole završio je u Beču, a svoje znanje i sposobnosti,
kao geodeta i gradski planer, ugrađivao je u urbanizam
Beograda. Aleksandar Bugarski (1835) diplomirao je u
Budimpešti; u Beogradu je pored Narodnog pozorišta i
Starog dvora izgradio više drugih, prepoznatljivih kuća.
Zgrada Narodnog pozorišta projektovana je u stilu
renesanse, trouglasti timpanoni joj definišu bogatu
prostornu dramatiku. Svetozar Ivačković (1844), sa
studijama završenim u Beču, zgradom Ministarstva pravde
na Terazijama, 1883, obeležava prvu epohu
reprezentativne beogradske arhitekture. projektovao je i
Preobražensku crkvu u Pančevu 1874. Arhitektura ove
crkve pre je u znaku neoromantičnog istoricizma, nego s
obeležjima srpsko-vizantijskog stila. Konstantin
Jovanović, najstariji sin čuvenog srpskog litografa
Anastasa Jovanovića, rođen (1849) i školovan u Beču,
1889. realizuje prvi objekat u Beogradu. To je, s
reminiscencijama na italijansku renesansu, monumentalna
zgrada Narodne banke. Vladimir Nikolić iz Sente (1857),
školovan u Beču, sjajnu karijeru nastavlja u Beogradu,
Sremskim Karlovcima (Patrijaršijski dvor i Bogoslovski
seminar) i Novom Sadu (Episkopski dvor). Arhitektura
Patrijaršijskog dvora (1892) svrstava se u neorenesansu
mada je izvesnije to da je autor, između romaničkih i
vizantijskih simbola, nalazio renesansne okvire.
Izgradivši Episkopski dvor po principima hanzenatike
(1901), ostaće veran duhu neoromantizma. Dvorski
arhitekta, Zemunac Jovan Ilkić, takođe rođen 1857, u
Beogradu (Hotel "Moskva") na impresivan način gradi u
duhu romantizma i secesije.
Beograđani Milan Kapetanović i Andra Stevanović rođeni
su iste, 1859. godine, studirali su u Minhenu, odnosno
Berlinu; u Beogradu su gradili palate i vile sasvim
osobenog stila. S Nikolom Nestorovićem A. Stevanović
gradi dve zgrade: Beogradsku zadrugu, i Upravu fondova,
danas Narodni muzej, a s Dragutinom Đorđevićem zgradu
Srpske akademije nauka i umetnosti. Beogradska zadruga
(1905) delo je pod uticajem Pariske izložbe (1900) i
dekorativizma. Dimitrije T. Leko, rođen 1863. godine,
školovan u Cirihu, Ahenu i Minhenu, preminuo je u 51.
godini života, ali je ostavio iza sebe, u Beogradu,
reprezentativnu zgradu Nove vojne akademije, i mnoge
druge palate i vile. Iste godine rođen je Milorad
Ruvidić, arhitekta s diplomom koju je stekao u Berlinu,
a koju je graditeljski opravdavao širom Srbije, između
Šapca, Beograda, Niša i Pirota. Dragutin Đorđević
(1866), diplomirao u Karlsrueu 1893. godine, u Beogradu
je sledio koliko poruke eklektičara privrženih renesansi
toliko i poruke onih koji su odbacivali stege
akademizma. Milan Antonović (1868) okončavši studije u
Cirihu, u Beogradu se ogleda kao električar, ali i
privrženik secesionizma i klasičnog akademizma. Vršnjak
M. Antonovića Nikola Nestorović ima dve diplome, iz
Beograda i Berlina; u Beogradu i u desetak gradova
Srbije gradi palate posebne arhitektonske izražajnosti.
S
diplomom iz Ahena 1895. godine u Beograd stiže Danilo
Vladisavljević (1871), koji desetak godina kasnije u
Beogradu podiže Vojni bolnički kompleks. Beograđanin
Viktor Azriel (1875), iz bogate jevrejske porodice, s
diplomom građevinskog inženjera stiže iz Beča u Beograd
da bi u secesionističkom stilu, na fascinantan način
primenjujući kovano gvožđe na fasadi Bulijevog Robnog
magacina, 1907. podsetio na lepo u Art Nouveau-u. U
Karlsrueu je 1904. godine diplomirao Petar Bajalović
(1876), violinista i fotograf po interesovanju, koji je
kao graditelj u Beogradu ostao veran principima
eklektično-renesansno-secesionističke arhitekture. U
Rimu je 1912. izgradio paviljon Srbije za Međunarodnu
izložbu lepih umetnosti.
Banaćanin Branko Tanazević, rođen 1876, diplomirao u
Minhenu, u Beogradu s nekoliko monumentalnih zgrada
(Telefonska centrala iz 1908, i Ministarstvo prosvete iz
1912) gotovo da otvara novu stranicu beogradske i srpske
arhitekture. Beograđanka Jelisaveta Načić (1878), prva
žena s diplomom arhitekte, koju je stekla 1900. na
Tehničkom fakultetu u Beogradu, kao glavni arhitekta
Beograda, gradeći osnovnu školu pored Saborne crkve,
valorizuje proporcije u znaku modernizovane renesanse.
Na nju nije mogao uticati Kragujevčanin Milutin
Borisavljević (1888), školovan u Beogradu, doktor sa
Sorbone, graditelj s kraja dvadesetih godina u Beogradu,
i potom u Parizu, arhitekta - estetičar svetskog ugleda.
Pet godina je od Borisavljevića stariji Momir Korunović.
Završivši studije u Beogradu 1906. usavršavao se u
Prahu, Rimu i Parizu, a u istoriju srpske arhitekture
ušao je gradeći 1930. godine Upravu pošte i telegrafa.
Kritičari tvrde da je zgrada u "srpskom stilu". Godinu
dana od Korunovića stariji, Svetozar Jovanović ima dve
diplome, kao i N. Nestorović, iz Beograda i Berlina, s
projektom za Oficirsku zadrugu iz 1908. sledi tekuću
evropsku praksu.
Ministarstvo građevina Srbije imalo je razumevanja za
talentovane srednjoškolce koji su želeli da život
posvete arhitekturi. Mladi su primali stipendije,
odlazili u elitne evropske škole, vraćali se u Beograd
kao arhitekti s visokim prosekom ocena u toku studija.
Bez iskustva, ulazili su u najteže graditeljske vatre.
Njihova arhitektura zračila je svežinom, otmenošću,
poznavanjem zanata i imala je snažan istorijski naboj. U
Ministarstvu građevina, pod rukovodstvom građevinskog
inženjera Jevrema Gudovića, 1882. izvršene su bitne
organizacione promene. Arhitektonsko odeljenje se
osamostalilo. To ne znači, ipak, da su nastale i mnogo
bolje prilike za srpske arhitekte. Gotovo svi su i dalje
živeli i stvarali u nemirnim balkanskim vremenima. Bolju
sudbinu nisu imali ni arhitekti čije je stvaralaštvo
obeležilo srpsku arhitekturu između 1910. i 1940.
godine. Ove generacije su školovanje u svetu zamenile
studiranjem na Tehničkom fakultetu u Beogradu, koji od
1897. godine ima i arhitektonski odsek. Pojedini
arhitekti, zahvaljujući bogatim roditeljima, stizali su,
i dalje, nakratko, do Pariza, Beča, Berlina. Beogradska
škola arhitekture već je ulazila u iskustveni period,
raniji graditelji preuzimali su fakultetske katedre
unoseći u nastavu duh modernih vremena.
Milica Krstić (1887) u Beogradu gradi dve gimnazije
(1931, 1936) i Dom žandarmerije (1929). Njen vršnjak
Dragiša Brašovan, koji je studije završio u Budimpešti
1912, obeležio je u znatnoj meri pola veka beogradske,
srpske i jugoslovenske arhitekture (Banovina u Novom
Sadu, Državna štamparija, danas BIGZ, Industrija kablova
u Jagodini). Zgrada BIGZ-a iz 1938. najbolje obeležava
beogradsku modernu. Aleksandar Đorđević, rošen 1890. u
Beogradu, studirao je u Karlsrueu i Parizu, restaurira
jedan dvorac u Sloveniji, u sve svoje beogradske
realizacije unosi duh francuske arhitekture. Aleksandar
Deroko, rođen 1894. u Beogradu, više od 60 godina bio je
simbol autentičnosti u arhitekturi i oko nje. Đorđe
Tabaković, rođen 1897. u srpskoj porodici u Aradu,
školuje se u Budimpešti, Beogradu i Parizu; blistavu
karijeru ostvaruje u Novom Sadu (Palata Tanurdžić iz
1934) i Sremskim Karlovcima. Njegov vršnjak Nikola
Dobrović (1897) iz srpske porodice u Pečuju, diplomirao
u Pragu, svoje umeće iskazuje u Beogradu (Savezno
ministarstvo odbrane), pre svega. Ova zgrada je 1963, u
vreme sterilnog građenja, gotovo šokirala javnost i
izazvala polemike.
Milan
Zloković, rođen 1898. u srpskoj porodici u Trstu,
studirao u Gracu, Beogradu i Parizu, obeležio je dve
epohe beogradske arhitekture, pre i posle Drugog
svetskog rata (Dečija bolnica iz 1940). Branislav Kojić
(1899), diplomirao 1921. u Parizu, jedan je od osnivača
Grupe arhitekata modernog pravca, čije je delovanje,
između 1928. i 1938. ostavilo dubok trag i na prve
posleratne generacije. Braća Petar i Branko Krstić, prvi
rođen 1899, drugi tri godine kasnije u Beogradu, s
crkvom Sv. Marka i palatom "Igumanov" u centru Beograda
unose u arhitekturu likovnost kao bitan njen izraz.
Milan Prljević (1900) s B. Bonom 1938. gradi prvi
beogradski poslovni toranj palatu "Albanija". Bogdan
Nestorović, rođen 1901. u Beogradu, s projektima više
filijala Narodne banke, širom Jugoslavije, gradi na
način koji pokazuje duboko razumevanje arhitekture
(PRIZAD/TANJUG) iz 1937). Mate Bajlon (1903), kao
profesor dobar deo života proveo u Beogradu, gradio je
škole u Tršiću i Valjevu. Branislav Marinković (1904) u
razdoblju 1932-1953. godine bavi se različitim
disciplinama arhitekture, negujući čistotu i jasnost.
Iste godine rođeni Grigorije Samojlov diplomirao je u
Beogradu 1930. a na sceni beogradske arhitekture bio je
uspešan više od pedeset godina. S Momčilom Belobrkom
(1905), čiji obiman stvaralački opus impresionira,
završava se epoha vladavine arhitekata modernog pravca.
Sakralni objekti, odnosno pravoslavne crkve iz prošlog i
ovog veka, u okviru ovog priloga predstavljaju se samo
da bismo naznačili da se srpsko-vizantijska tradicija
održavala kroz vekove gotovo bez znatnijih spoljnih
uticaja. Saborna crkva u Mostaru, izgrađena 1873. na
temeljima stare crkve, najveća i najlepša u Bosni i
Hercegovini, srušena u surovom tekućem ratu, delo je
Andrije Damjanova. Autor projekta (prethodno je izgradio
crkve u Smederevu, Nišu i Sarajevu) na romantičan način
obnavlja veze sa starim graditeljstvom. Možda je i
bizaran podatak (vredan je, ipak, u tekućim svetskim
nemirnim vremenima) da je gradnju ove velike i
reprezentativne pravoslavne crkve, na najlepšem mestu u
Mostaru, odobrio sultan Abdul Ais priloživši i veliku
sumu od 100.000 groša. Preobraženska crkva u Pančevu
delo je Svetozara Ivačkovića iz 1874. Arhitekta je
Pančevcima predao projekat naznačavajući da ga je radio
inspirisan srpsko-vizantijskim stilom, ali je sasvim
izvesno da se, ipak, radi o domaćoj valorizaciji
neoromantičnog istoricizma. Zidne slike u ovoj crkvi
radio je Stevan Aleksić, a ikonostas oslikao Uroš
Predić. Saborna crkva u Beogradu, iz 1841. izgrađena je,
bolje reći obnovljena, na starim temeljima, po želji
kneza Miloša. Od 1836. na projektu i gradnji angažovao
se Franc Janke. Fasade u klasicističkom stilu, zvonik s
odlikama baroka, uzori su za graditelje brojnih crkava u
Srbiji. Crkva Sv. Marka delo je Petra i Branka Krstića.
Izgrađena je 1836. pod uticajem više istorijskih
stilova. Hram Sv. Save, po projektima Bogdana
Nestorovića i Aleksandra Deroka, iz 1929, protomajstor
Branko Pešić graditeljski i tehnološki uvodi u novi vek.
Srpske pravoslavne crkve u Sremskoj Kamenici (1758),
Sremskim Karlovcima (1762), Bečeju (1853), Smederevu
(1855), Sarajevu (1869), Nišu (1872), Kragujevcu (1880),
Oplencu (1912), Beogradu (pet-šest se nalazi u prečniku
od desetak kilometara) na arhitektonskom planu su slične
mnogim drugim u Srbiji, bivšoj Jugoslaviji i svetu.
U
Beogradu, od sredine prošlog veka, delovali su i strani
arhitekti, bilo ih je pedesetak. U srpskoj sredini se
većina dobro snašla i odomaćila. Među njima su J.
Nevole, E. Štajnlehner, N. Krasnov, S. Titelbah, V.
Baumgarten, J. Dubovi, F. Kordon, J. Kasan, Franc Janke.
Arhitekta Jovan Frencl se zadržao u Beogradu gotovo
sedam godina, uradio je 1855. godine projekte za Očnu
kliniku.
Tridesetak srpskih arhitekata dosad je navedeno. O
dvadesetak onih koji su obeležili poslednjih pedeset
godina srpske arhitekture kasnije će biti više reči.
Imena i prezimena definišu okvire arhitekture, i bez
njih bi rasprava o uticajima klasicizma, renesanse,
romantizma, eklekticizma, akademizma, secesije ili
modernizma na našim prostorima bila bespredmetna.
Tokovi evropske arhitekture između 1835. i 1847. vrlo se
snažno očitavaju u beogradskoj arhitekturi. Nešto
zakasneli klasicizam, nudeći jedinstvo razuma, lepote i
morala, i još više zakasneli barok, nudeći
dekorativnost, slikovitost, dramatičnost i hrišćansku
mistiku, u Beogradu se gnezde na osoben način.
Romantizam, gnevan na klasicizam i racionalizam, okrenut
osećajnosti, mašti i dalekim idealima, potpomognut
romaničkim, gotičkim ili renesansnim načelima, kotvi se
u beogradskoj arhitekturi između 1847. i 1880. godine.
Evropske akademske formule s kraja prošlog veka, preko
eklekticizma, u kome je sadržana renesansna i barokna
logika, u beogradskoj atmosferi dobro se drže gotovo
trideset godina. Početak ovog veka u znaku je bečke
secesije koja se sve više oslanja na domaće srpske,
tradicionalne korene. Akademska arhitektura opstaje sve
do naleta moderne i korbizjeovskih ideja.
Grupa
arhitekata modernog pravca dala je do znanja da će
slediti internacionalno definisanu ideologiju moderne
arhitekture. U časopisu "Arhitektura", koji je od
oktobra 1931. do sredine 1934. uređivao Slovenac
Dragotin, alias Dragutin Fatur, s redakcijom iz
Beograda, Zagreba i Ljubljane, beogradski modernisti
Kojić, Maksimović, Zloković, Belobrk i, naročito,
Dobrović imali su zapažen publicitet. Nikola Dobrović u
tekstu U odbranu savremenog graditeljstva piše: Stilovi,
poput secesije, jugendstila ili kubizma, bili su samo
dobronamerna reakcija na eklektizam, ali nisu imali
prava na opstanak, graditeljstvo su opteretili
formalizmom. U razvitku savremenog graditeljstva to su
samo epizode, prolazne zablude. Navedeni stilovi nisu
ulazili u bitne probleme građenja, pretežno su se bavili
oblikovanjem fasada. Dobrović je za to da arhitektura
mora imperativno slediti potrebe države, društva i
pojedinca, da novim materijalima i konstrukcijama mora
nametnuti celishodnost i racionalnost. Po Dobroviću
princip l'art pour l'art jeste antisocijalan. Tako,
ipak, nisu mislili arhitekti koji su u Beogradu
savladavali put od eklekticizma i akademizma do
secesije. Ili, ranije od renesanse i baroka do
klasicizma, da bi, na kraju valjda, definisali i
dekoraciju u secesiji! U stvari, reklo bi se da su
preozbiljni sledbenici jednog, drugog ili trećeg pokreta
samo deo istorije koja je odgovarala potrebi razvoja
civilizacije u om času. Beogradska slikarka Bosa Kićevac
napisala je 1982: Svoju ljubav sam poklonila
najluckastijem delu ljudske mašte, moskovskoj crkvi
Svetog Vasilija Blaženog. Verovatno zbog toga što tu
ništa nije ni ekonomično, ni racionalno, ni logično, ni
funkcionalno - suprotno od onoga što očekuje od dobre
arhitekture - a toliko je ljudski toplo i blisko
komplikovanoj ljudskoj duši. Pisac ovih redaka, među
omađijanim arhitektima u korbizijeovskoj epohi, i među
zanesenjacima koji su obeležili profanu arhitekturu
devetnaestog veka, i početak našeg veka, na prostorima
Srbije, nalazio bi samo one koji su umeli dotaknuti
najtananija čula u ljudskom biću.
Srpski arhitekti, na listi koja sledi, markantni su
učesnici u savremenoj arhitekturi sveta, Jugoslavije,
Srbije i Beograda, od 1945. do danas. U tridesetak
zemalja, beogradski arhitekti projektovali su i
izgradili više stotina zgrada. Na prostorima bivše
Jugoslavije ne zna se ni približan broj realizovanih
projekata, a u Srbiji su, kao domaćini, uradili ono što
su znali i mogli. Valja reći da su srpski arhitekti kao
emigranti ili s privremenim boravkom, u dvadesetak
zemalja stekli vodeće pozicije i već su deo istorije
arhitekture tih zemalja. Ali, o njima na kraju. Pođimo
redom.
Bračanin Ivo Kurtović (1910), završivši studije u
Beogradu, projektovao je zgradu Spoljnotrgovinske komore
(1960) i Narodne biblioteke u Beogradu (1973). Jasan i
opredeljen u likovnom izrazu, Milorad Pantović (1910),
akademik, projektovao je gigantske hale na Beogradskom
sajmu (1957). Sledio je ideje Korbizjea, u čijem ateljeu
je proveo neko vreme pred Drugi svetski rat. Ratomir
Bogojević (1912), projektovao zgradu Penzionog zavoda
(1958) i Dom štampe (1958), rafinirano savladava mase u
pokretu, neguje uočljiv detalj. Milica Šterić (1914), u
svetu arhitekture i biznisa stvorila poseban image,
sledila poruke CIAM-a (Congres Internationaudž
d'Architecture Moderne). Zgradom "Energoprojekta" (1957)
obeležila jedan period beogradske arhitekture. Branko
Pešić (1921), palatom "Beograđanka" iz 1974, otkrio je
neke nove vidike, a kao protomajstor hrama Sv. Save uveo
u modernu praksu poznaje tradicionalne graditeljske
primese. Mihajlo Mitrović (1922) najznačajniji
predstavnik neoromantizma u srpskoj arhitekturi,
realizovao je impresivan broj (preko sto) uvek
prepoznatljivih objekata (stambena zgrada u Ul. Braće
Jugovića u Beogradu, kule Geneksa). Uglješa Bogunović
(1922) i Slobodan Janjić (1928), delujući kao snažan
autorski tim, ostvarili su zgradu "Politike" i TV-toranj
na Avali. Aleksej Brkić (1922) tragač za misaonim u
arhitekturi, graditelj je zgrada "Hempra" (1957) i
Zavoda za socijalno osiguranje (1959). Josip Osojnik
(1923) i Slobodan Nikolić (1931) timski su projektovali
i impresivno 1973. realizovali Vojno-medicinsku
akademiju u Beogradu. Ivan Antić (1923) s Ivankom
Raspopović, 1965. projektovao je Muzej savremene
umetnosti, u Kragujevcu izgradio Spomen-muzej, na
aerodromu Beograd dizajnerski impresivan hangar. Mirko
Jovanović (1924) u stambenu je arhitekturu uneo živost i
nove dimenzije. Dobrivoje Tošković (1927) boravio je dve
godine u Indiji da bi za Novu Kalkutu 1964. uradio, kao
vođa tima, generalni urbanistički plan. Timski su
Aleksandar Stjepanović (1931), Branislav Karadžić (1929)
i Božidar Janković (1931) izgradili više naselja s
pratećim objektima (Blokovi 22 i 23, itd.) i Fakultet
dramskih umetnosti. Valorizovali su arhitekturu
izražajnim sredstvima (neobrađen beton, opeka, bojeno
platno). Petar Vulović (1931), gradeći objekte SDK u
Beogradu, širom Srbije i Jugoslavije, podsticajno je
tragao za background-om arhitekture. Svetislav Ličina
(1931) objektom Filozofskog fakulteta pokazao je da su
moguće veze između moderne arhitekture i tradicije.
Stojan Maksimović (1934) arhitekturom vaja prostor,
služi se monumentalnim sredstvima da bi izrazio svaki
svoj arhitektonski čin. Projektovao je 1979. kongresni
kompleks "Sava-centar" i hotel "Beograd
Interkontinental". Branislav Jovin (1935) u istoriju
srpske arhitekture ušao je gradeći zgradu Urbanističkog
zavoda (1970). Pešačku zonu Knez-Mihailove ulice je
izuzetno vešto osmislio. Aleksandar Đokić (1936) jedan
je od najznačajnijih predstavnika svoje generacije,
deluje na razmeđima postmoderne i neoromantične
arhitekture. Njegov Dom norveško-jugoslovenskog
prijateljstva u Gornjem Milanovcu iz 1987. podseća na
ostvarenja Japanca Vatanabea. Zmajeve i tigrove ovaj
strasnik ugrađivao je u svoje arhitektonske korpuse.
Đokićevi simboli su vikinška barka i naša brvnara. Zoran
Bojović (1936) gotovo ceo svoj opus ugradio je u
arhitekturu Afrike i Bliskog istoka (Al Khulafa, Bagdad,
iz 1985). Aleksandar Keković (1938) zgradom
"Energoprojekta" iz 1982, za nekoliko hiljada
zaposlenih, pokazao je koliko je veliki mislilac,
umetnik i tehničar istovremeno. Bračni par Bakić,
Dragoljub (1939) i Ljiljana (1939), realizovali su u
zemlji i van zemlje, veliki broj naselja i
reprezentativnih objekata, dajući im osoben pečat
stvaralačke radoznalosti. Dela: sportski kompleks
"Pionir" (1973), Hotel "Šeraton" u Harareu iz 1986. U
timu: Milan Lojanica (1939), Predrag Cagić (1941) i
Borivoje Jovanović (1938) svaki je i pojedinačno, ili u
paru, delovao, ali su upamćeni, pre svega, po inovativno
zamišljenim naseljima "Julino brdo" (1972) i Blok 19
(1976). Bračni par Marušić, Darko (1939) i Milenija
(1941), bavio se gotovo isključivo stambenom
arhitekturom. S naseljem "Cerak vinogradi" (1983-1987)
obeležili su svoju najznačajniju stvaralačku etapu.
Predstavnici Beogradske opštine nisu se pojavili na
otvaranju trodnevne izložbe Grupe arhitekata modernog
pravca, u Paviljonu "Cvijeta Zuzorić", 19. februara
1933. godine. Novine su pisale da se modernim
arhitektima može zameriti što "nov stil" ne primenjuju u
kolektivnom stanovanju, tamo gde je najneophodniji.
Oštre su zamerke: arhitekti modernog pravca svoj
arhitektonski izraz, dinamičan i vanredno čistih linija,
nakalemljuju na privatne zgrade, obično vile i stanove
za rentu ili uživanje, umesto na kolektivne kolonije i
higijenske ustanove, škole, dečja skloništa,
sanatorijume. Već ovi zapisi dovoljni su da se shvati da
bilo koji pokret, i pre i posle moderne, nije bio sklon
da se zamajava "beznačajnim" stvarima i rešenjima, već
je uvek težio nekom opštedeklarisanom idealu koji se
mogao realizovati samo tamo gde je bilo novca. Među
beogradskim modernistima jedino je Momčilo Belobrk imao
razumevanje za investitore bez mnogo para, pa je za njih
izgradio pedesetak većih stambenih zgrada gotovo u svim
područjima tadašnjeg Beograda. Te zgrade, danas bez
sjaja, jer ih nikada niko nije održavao, samo po ugaonim
rešenjima i čistoti odnosa "punog i praznog" na fasadama
podsećaju na vreme modernosti pred Drugi svetski rat.
U
stambenoj arhitekturi Srbije, ako je pratimo od
osamdesetih godina prošlog veka, sve do sedamdesetih
godina ovog veka, u kontekstualnom smislu gotovo ništa
se nije menjalo. U kolektivnom stanovanju uvek su bila
neka ograničenja, često obrazložena potrebama da budemo
"racionalni, jeftini, usmereni". Otuda i silni propisi
koliko mora biti mali ili koliko svaki prostor u stanu,
koliko jedan stan za određen broj stanara može imati
metara kvadratnih, koliko mogu biti široki balkoni i
lođe, koliko može stan biti visok, ili nizak, koliko
može biti sanitarnih blokova u stanu, koliko se mora
sanitarnih čvorova nakalemiti na jednu kanalizacionu
vertikalu, koliko moraju biti široki i visoki prozori
ili vrata, itd. U tako oštrim zahtevima, kada su
donošene i čisto formalne odluke da se neće graditi
stambene zgrade preko 10 spratova, najbolje su se
snalazili potpuno anonimni arhitekti. Oni su izgradili
90% kolektivnog stambenog prostora Srbije. Sve se to,
što je najtragičnije, ponajviše odvijalo u
korbizijeovskoj epohi. Cenjeni Korbizje uzdrmao je svet
sa pet svojih zapovesti (The Five Points of a New
Architecture). To je učinio u svojoj šezdeset trećoj
godini i F. L. Rajt sa devet tačaka u kojima objašnjava
svoje ideje o organskom i racionalnom. Sledbenici i
ograničeni epigoni sve su učinili, ne samo u Srbiji, da
stambena arhitektura dobije poznate bezlične okvire.
Ali, od 1967. prvo srpski, pa tek onda drugi
jugoslovenski arhitekti, počinju obračun sa stegama u
stanogradnji. Desetak godina trajala je borba između
egzaltirano "zaigranih" arhitektonskih masa i talasasto
"pokrenutih" zgrada. Pobedile su zgrade. Kritičari, koji
su i uveli naznačene pojmove, priznali su poraz. Novije
vreme počelo je naseljima u znaku tri bočna para. To su
Aleksići, Bakići i Marušići. Poslednja faza je obeležena
delima Aleksandra Đokića i mnogih drugih romantičara,
ali i onih koji su, nažalost, preživeli postmodernu.
Kada
je reč o javnim objektima, u poslednjih gotovo sto
godina školskim zgradama i obdaništima posvećena je
najveća pažnja. U Beogradu i širom Srbije realizovane su
mnoge škole u kojima su znalački interpretirane ideje o
racionalnom, intimnom, lepom. Bolnice su, takođe, bile
poseban predmet interesovanja brojnih generacija
arhitekata. Zgrade kraljevskih, kneževskih ili vladinih
institucija, naravno, bile su uvek u vrhu interesovanja,
pa su i retki primeri da su loše arhitektonski
interpretirane. Objekti kulture takođe su bili u rukama
dobrih, privilegovanih arhitekata. Hotelska arhitektura
kretala se između pomodnog i nadahnutog. To se isto
događalo i s kongresnim centrima. Kongresni
"Sava-centar" je, međutim, ostvarenje u koje je
Maksimović ugradio sva najbolja tekuća svetska iskustva.
Svetska iskustva su, u Francuskoj pogotovo, sticali
beogradski arhitekti, od Josića do Garevskog. Tokom
trideset i više godina među stvaraocima elitne francuske
arhitekture nalazilo se i desetak drugih srpskih
(francuskih) arhitekata (Dušica Milojević, Ognjen Babić,
Žan Dimitrijević, bračni parovi Mole i Ilić, Ljubomir
Nikolić, itd.). Srpski arhitekti su među vodećim
arhitektima SAD, Kanade, Čilea, Venecuele, Australije,
Austrije, Nemačke, Italije, Švedske. Napustili su Srbiju
pre trideset, dvadeset ili deset godina, ali su ostali
okrenuti njenim korenima. Arhitekti iz beogradskih biroa
"Energoprojekta", "Komgrapa", "Rada", "Agroinženjeringa"
i desetak drugih, realizovali su stotinak objekata u
većem broju zemalja. Dva će biti predstavljena u ovom
prilogu.
Na
kraju ovog bloka o svetskim iskustvima samo naznaka da
su u Beogradu, 1985, 1988. i 1991. godine, održana
beogradska trijenale svetske arhitekture. Predstavljeno
je skoro 200 vodećih arhitekata iz 45 zemalja. Na
Beogradskom sajmu i u 12 vodećih beogradskih galerija,
na tri trijenala izloženo je oko 600 panoa 100/100 cm.
Autor sva tri trijenala bio je Ivica Mlađenović (1937),
organizatori su bili Udruženje likovnih umetnika
primenjene umetnosti i dizajnera Srbije (ULUPUDS) i
Savez arhitekata Srbije. Trijenale smotre su, u punom
ili manjem obimu, reprizirane u Austriji, Singapuru,
Indoneziji, Japanu, SAD, Francuskoj, Meksiku, Argentini,
Mađarskoj.
Pripremajući ovaj tekst autor je morao konsultovati veći
broj stručnjaka. Među njima su istoričari umetnosti,
arhitekti, urednici časopisa. Posebna zahvalnost: Donki
Stančić, Gordani Mitrović, Milici Janić, Joki Vujičić,
Miloradu Vojinoviću, Marini Đorđević, Spomenki
Milošević, prof. Miodragu Jovanoviću, dr Slobodanu
Mileusniću i Milivoju Debljoviću. Nažalost, od preko 170
crno-belih ili kolor fotosa, odnosno slajdova,
iskoristio je samo 24. Fotodokumentaicja pristigla iz
Kraljeva, Niša, Kragujevca, Novog Sada, pa i preko
Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, gotovo
je minimalno iskorišćena, pa autor, svestan koliko je
bilo napora da se do nje dođe, traži razumevanje. Za
navođenje oko 100 bibliografskih jedinica, koje je autor
koristio u pripremi priloga, nije bilo mesta.
Preneseno sa:
http://www.rastko.org.yu //
Projekat Rastko
/
Istorija srpske kulture
//
|
